Τηλεόραση έναντι βιβλίου
Ο γραπτός λόγος υπήρξε ένα από τα κορυφαία επιτεύγματα του ανθρώπου και η τυπογραφία θεωρήθηκε δικαιολογημένα επανάσταση. Οι εμπειρίες, οι πληροφορίες, τα γεγονότα, οι απόψεις και το πνεύμα κάθε εποχής καταγράφονται, διατηρούνται και κληροδοτούνται στις επόμενες γενιές. Καταγράφονται επίσης γνώσεις και ανακαλύψεις που βοηθούν στην πρόοδο των επιστημών και κοινοποιούνται ιδέες που επηρεάζουν πολιτικές και κοινωνικές εξελίξεις. Το βιβλίο αποτελεί δίαυλο επικοινωνίας και διαλόγου ανάμεσα στον πνευματικό κόσμο και τους πολίτες και για πολλούς αιώνες αποτέλεσε κύριο μέσο ενημέρωσης, ψυχαγωγίας και μόρφωσης, μέσο γνωριμίας του ανθρώπου με τον πολιτισμό, παλαιότερο και σύγχρονο και με τα υψηλά διανοήματα του ανθρώπινου πνεύματος. Λειτουργίες που παραδοσιακά επιτελούσε το βιβλίο, σήμερα τις πιο πολλές φορές και για τους περισσότερους ανθρώπους τις έχει αναλάβει η τηλεόραση. Ο σύγχρονος άνθρωπος ενημερώνεται και ως ένα βαθμό μορφώνεται από την τηλεόραση, ψυχαγωγείται από αυτήν και αυτή του κρατά συντροφιά τις ελεύθερες ώρες του.
Οι λόγοι που στοιχειοθετούν αυτήν την υπεροχή της τηλεόρασης έναντι του βιβλίου και επομένως, οδηγούν στον περιορισμό των λειτουργιών του και τελικά στον παραγκωνισμό του είναι πολλοί. Ένα πολύ σημαντικό πλεονέκτημά της είναι ότι καλύπτει την επικαιρότητα, επειδή μπορεί να αναμεταδίδει αμέσως, συχνά μάλιστα τη στιγμή που γίνονται, τα γεγονότα, σ’ όποιο σημείο της Γης κι αν συμβαίνουν, ό,τι κι αν αφορούν. Στο βιβλίο όμως, τα γεγονότα καταγράφονται και σχολιάζονται από τους συγγραφείς τους με κάποια βραδύτητα, η οποία οφείλεται σε κάποιες αντικειμενικές διαδικασίες όπως είναι η συγγραφή, η διόρθωση, η τύπωση και η διακίνησή του. Γι’ αυτό ο άνθρωπος που έχει την περιέργεια να μαθαίνει τα νέα, προτιμάει την τηλεοπτική ενημέρωση κι όχι αυτή που προσφέρει το βιβλίο, η οποία, ακόμα κι αν είναι πληρέστερη, ακολουθεί με σημαντική καθυστέρηση τα γεγονότα.
Η τηλεόραση καθηλώνει το θεατή μπροστά στην προβαλλόμενη εκθαμβωτική εικόνα, τον κάνει κοινωνό βιωμάτων με απίστευτη ευκολία και αμεσότητα και αναπαριστά τον κόσμο και την πραγματικότητα τόσο ζωντανά, ώστε καμιά περιγραφή δε θα μπορούσε να τα αποδώσει με τον ίδιο τρόπο. Επιπλέον, με τις δυνατότητες της σύγχρονης σκηνοθεσίας και τεχνολογίας δημιουργεί, όταν χρειάζεται, μια «εικονική πραγματικότητα» θεαματικά ζωντανή και πειστική. Όλα αυτά γίνονται ευχάριστα αποδεκτά και εύκολα αντιληπτά χωρίς ιδιαίτερη πνευματική προσπάθεια και πρωτοβουλία από την πλευρά του θεατή, κάτι που απαιτεί οπωσδήποτε το βιβλίο, οπότε η τηλεόραση υπερέχει λόγω ευκολίας και εντυπωσιασμού.
Η τηλεόραση, στην εκφραστική δύναμη του έντεχνου λόγου που διαθέτει το καλό βιβλίο, δεν αντιπαραθέτει μόνο την εικόνα, αλλά και το δικό της λόγο που είναι εύληπτος και συχνά ισοπεδωτικά απλουστευμένος. Ο έντεχνος λόγος είναι προϊόν της σκέψης και της ευαισθησίας του συγγραφέα είναι λόγος καλαίσθητος και προσεγμένος, γιατί έχει υποστεί επεξεργασία, ώστε να εκφράζει με τον καλύτερο δυνατό τρόπο τις προθέσεις του συγγραφέα. Μάλιστα, όσο πιο εξειδικευμένο είναι το περιεχόμενο του βιβλίου, τόσο αυξάνονται οι λογικές και λεκτικές απαιτήσεις του. Γι’ αυτό η ανάγνωση και μελέτη ενός καλού βιβλίου προϋποθέτει την ανάλογη πνευματική καλλιέργεια, ικανότητα συγκέντρωσης και στοχασμού. Απεναντίας, ο λόγος της τηλεόρασης, προφορικός και γραπτός, επειδή συμπληρώνεται από την εικόνα και επιπλέον περιορίζεται από το χρόνο του προγράμματος, είναι λόγος λιτός, καθημερινός, επιγραμματικός και εύληπτος από το θεατή, ο οποίος δε χρειάζεται ή δεν προλαβαίνει να σκεφτεί και να εμβαθύνει σε όσα βλέπει και ακούει. Αν σ’ αυτά προσθέσουμε και τη μουσική υπόκρουση που συχνά συνοδεύει τον τηλεοπτικό λόγο, εύκολα μπορούμε να διαπιστώσουμε γιατί είναι πιο ευχάριστος και γιατί κερδίζει την προτίμηση του κοινού.
Γενικώς στην εποχή μας επικρατεί η τάση απλούστευσης των πάντων και το δόγμα της ευκολίας, που έχει επιβάλλει η τεχνολογική ανάπτυξη. Ο πολυπράγμων σύγχρονος άνθρωπος θέλει να αποκτά και να κερδίζει ό,τι του είναι ωφέλιμο και ευχάριστο, όσο γίνεται πιο άκοπα και γρηγορότερα. Η τηλεόραση, λοιπόν, ως τεχνολογικό επίτευγμα, του παρέχει αυτή τη δυνατότητα. Η ενημέρωση που προσφέρει είναι άμεση και οι δυνατότητες επιλογής προγραμμάτων, ανάλογα με την περίσταση, πολλές, χωρίς ιδιαίτερο προβληματισμό και προσπάθεια. Το βιβλίο όμως, από την αγορά ως την ανάγνωσή του, βασίζεται σε άλλη φιλοσοφία, γιατί χρειάζεται ενημέρωση, συνειδητή επιλογή, κατάλληλη προδιάθεση, προβληματισμό και χρόνο για τη μελέτη του, στοιχεία που είναι ασυμβίβαστα με το πνεύμα ευκολίας που επικρατεί στην εποχή μας.
Συνάρτηση του σύγχρονου τρόπου ζωής είναι και οι προβαλλόμενες από την τηλεόραση «αξίες», οι οποίες δεν ευνοούν καθόλου τη διάδοση του βιβλίου. Η τηλεόραση παράγει τη δική της μαζική κουλτούρα. Κύρια χαρακτηριστικά της κουλτούρας αυτής είναι η υποταγή της πολιτιστικής δημιουργίας και των αξιών στην υπηρεσία της κατανάλωσης και του κέρδους. Πρόκειται για την κουλτούρα της διαφήμισης, του θεάματος και της τυποποίησης που μετατρέποντας το θεατή σε άβουλο και παθητικό δέκτη αιχμαλωτίζει το πνεύμα και την ψυχή του. Σε τέτοιο πολιτιστικό κλίμα δεν ευνοείται η διάδοση του καλού βιβλίου, γιατί αυτό προτείνει μια άλλη στάση ζωής με άλλες αξίες και άλλες αρχές. Δεν αρκείται στην καταγραφή και αναπαραγωγή της πραγματικότητας, ούτε ενδιαφέρεται αποκλειστικά για την επικαιρότητα. Διεισδύει εκεί όπου δεν μπορεί να εισχωρήσει ο τηλεοπτικός φακός αλλά μόνο η ανθρώπινη σκέψη και ψυχή, αντιμάχεται το πνευματικό σκοτάδι, φωτίζει αθέατες πλευρές και ανοίγει νέους δρόμους. Έτσι, θίγει την μακαριότητα της υλιστικής ευδαιμονίας του σημερινού ανθρώπου και ενοχλεί τη συνείδησή του. Επειδή, λοιπόν, το καλό βιβλίο αρνείται να συμβαδίσει με την ακαλαισθησία και τη μαζικότητα που προβάλλει η τηλεόραση και επικρατεί στην εποχή, δεν είναι ευχάριστο και βολικό, όσο οι τηλεοπτικές εικόνες που έλκουν και ικανοποιούν τις αδυναμίες και τη ματαιοδοξία πολλών ανθρώπων. Γι’ αυτό, το τηλεοπτικό κοινό και ο χρόνος παρακολούθησης τηλεοπτικών εκπομπών διαρκώς αυξάνονται, ενώ το βιβλίο οδηγείται σε κρίση.
Τέλος, η συνεχής παρακολούθηση τηλεοπτικών εκπομπών δημιουργεί ένα είδος εθισμού και εξάρτησης. Παρατηρείται το φαινόμενο άνθρωποι κάθε ηλικίας να αφιερώνουν πολύ χρόνο καθηλωμένοι μπροστά στην οθόνη της τηλεόρασης για να σπάσουν τη μοναξιά και την ανία τους. Αλλά, όταν αποσπάται το ενδιαφέρον τους και η προσοχή τους για πολύ χρόνο είναι επόμενο να παραμελείται η μελέτη του βιβλίου. Και όχι μόνο του επιμορφωτικού και ψυχαγωγικού βιβλίου, αλλά και αυτού του σχολικού βιβλίου, που προσφέρει τη βασική εκπαίδευση σε ένα νέο.
Διαπιστώνουμε, λοιπόν, σύμφωνα με όσα αναφέραμε, πως η τηλεόραση ανταγωνίζεται το βιβλίο και τελικά το εκτοπίζει από τα ενδιαφέροντά του σύγχρονου ανθρώπου. Ο χρόνος που αφιερώνει για την ανάγνωση βιβλίων συνεχώς μειώνεται, ο αριθμός των αναγνωστών μειώνεται και η αγορά του βιβλίου διέρχεται κρίση. Τα στοιχεία αυτά επιβεβαιώνουν τα λόγια του Χανς Γκέοργκ Γκαντάμερ «Η νέα τεχνολογία προδιαγράφει το μέλλον, αν όχι την έλλειψη του μέλλοντος. Η λειτουργία της ανάγνωσης περνά στο περιθώριο, αφού εισδύει παντού η ηλεκτρονική εικόνα. Δεν είμαστε πια αναγνώστες του κόσμου, είμαστε θεατές του» Δεδομένου, όμως, ότι η συνεισφορά του βιβλίου στην ανάπτυξη του πολιτισμού είναι ανεκτίμητη, ο παραγκωνισμός του οδηγεί, αν μη τι άλλο, στην υποβάθμιση της πολιτιστικής μας ζωής. Γι’ αυτό είναι ανάγκη να υποστηριχθεί το βιβλίο, ώστε να συνεχίσει την πολιτιστική του αποστολή. Έχουμε συνηθίσει να συνδέουμε την εξαφάνιση του βιβλίου με την επικράτηση δικτατορικών καθεστώτων και την παρεμπόδιση της ελεύθερης σκέψης. Μήπως, άραγε, βρισκόμαστε σ’ έναν μελλοντικό ολοκληρωτισμό των ηλεκτρονικών μέσων, όπου τα βιβλία θα εξαφανίζονται ως επικίνδυνα;
Βεβαίως, δεν πρέπει να παραγνωρίζεται ότι η τηλεόραση, όταν αξιοποιείται σωστά, μπορεί να αποτελέσει σημαντικό φορέα γνώσης και πολιτισμού. Σε αυτή τη βάση μπορεί να συμβάλλει στη διάδοση του βιβλίου αν οι υπεύθυνοί της αναβαθμίσουν την ποιότητα των προγραμμάτων της και συμβάλλουν αποτελεσματικά στην καλλιέργεια των δεκτών, ώστε να διαμορφώσουν ένα απαιτητικό τηλεοπτικό κοινό, που θα αναζητά τη γνώση και την αισθητική και έτσι θα στρέφεται και στο βιβλίο. Επίσης, αν υπάρξουν τηλεοπτικά προγράμματα και εκπομπές αφιερωμένες στα βιβλία, σε παλιές και νέες εκδόσεις και εμφανίζονται συχνά διαπρεπείς συγγραφείς, διανοούμενοι και άνθρωποι των γραμμάτων, ώστε με την άνεση λόγου που διαθέτουν και τα επικοινωνιακά τους προσόντα να έλξουν το κοινό και να το βοηθήσουν να προσεγγίσει τα θέματα των βιβλίων. Τέλος, μπορεί η τηλεόραση να διαφημίζει τα βιβλία και τις εκθέσεις βιβλίων ώστε να ευαισθητοποιεί το κοινό στην αγορά και στην ανάγνωση βιβλίων.
