Πρότυπα-Είδωλα
Ορισμός: Πρότυπο μπορεί να είναι ένα πρόσωπο, μια κατάσταση ή ένας θεσμός που θεωρείται άξιο μιμήσεως εξαιτίας των θετικών χαρακτηριστικών που διαθέτει. Συνήθως, βέβαια, αναφερόμαστε σε ένα συγκεκριμένο πρόσωπο στο οποίο επιδιώκει κανείς να μοιάσει και του οποίου οι ιδέες, ο τρόπος συμπεριφοράς και η δράση αποτελούν φωτεινό παράδειγμα.
Ιστορική αναδρομή: Τα πρότυπα διαφοροποιούνται μέσα στο χρόνο, γιατί διαμορφώνονται με βάση τις εκάστοτε κοινωνικές, πολιτικές και οικονομικές συνθήκες, αλλά και τον αξιολογικό προσανατολισμό κάθε κοινωνίας και το επίπεδο του πολιτισμού. Έτσι κάθε εποχή γεννά και προβάλλει τα δικά της πρότυπα.
Για παράδειγμα, στην Ομηρική εποχή, ιδανικό αποτελούσε ο ανδρείος και γενναίος στη μάχη, ικανός στον λόγο και άξιος στα έργα. Αργότερα, στην κλασική Αθήνα, το ενδιαφέρον στράφηκε στον «καλόν καγαθόν» πολίτη, ο οποίος ήταν σε θέση να στηρίξει έμπρακτα το δημοκρατικό πολίτευμα. Στα χρόνια της Αναγέννησης, ως πρότυπο πρόβαλλε ο άνθρωπος με πολύπλευρη και ολοκληρωμένη προσωπικότητα, ο πανεπιστήμων, ο homo universalis, ενώ η εποχή του Διαφωτισμού ανέδειξε τον ορθολογιστή, τον ελεύθερο άνθρωπο. Στις μέρες μας, ωστόσο, μέσα σε ένα κλίμα γενικευμένης σύγχυσης και κρίσης αξιών, η κοινωνία φαίνεται να προβάλλει ως κυρίαρχο πρότυπο τον οικονομικά επιτυχημένο άνθρωπο, τον homo economicus και τον homo consumens, δηλαδή τον υλικό καταναλωτή.
Συντελεστές δημιουργίας προτύπων- Παράγοντες διαμόρφωσης προτύπων- Πηγές άντλησης προτύπων
Οι πηγές από τις οποίες οι νέοι αντλούν τα πρότυπά τους είναι ποικίλες, με πρώτη και κυριότερη το οικογενειακό περιβάλλον. Οι γονείς, ανάλογα με τη συμπεριφορά και τη στάση τους, αποβαίνουν θετικά ή αρνητικά παραδείγματα. Είναι εκείνοι που, ανάλογα με τα πνευματικά και ηθικά εφόδια που προσφέρουν, θα στρέψουν τους νέους είτε σε μια γόνιμη υιοθέτηση προτύπων είτε στον στείρο μιμητισμό κενών ειδώλων. Σημαντικό ρόλο παίζει και το σχολείο. Οι εκπαιδευτικοί μπορούν εξίσου να αποτελέσουν παράδειγμα προς μίμηση ή προς αποφυγή, ενώ συνολικά το περιεχόμενο των σπουδών και η ποιότητα της εκπαιδευτικής διαδικασίας καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό τις επιλογές των μαθητών. Δίπλα σε αυτούς τους φορείς στέκονται τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης και το διαδίκτυο. Ανάλογα με την ποιότητα της πληροφόρησης, των ψυχαγωγικών προγραμμάτων και των κοινωνικών δικτύων, μπορούν να στρέψουν τη νεολαία σε υγιή πρότυπα ή να επιδοθούν σε μια ιδιότυπη πλύση εγκεφάλου, προβάλλοντας τεχνητά και κατασκευασμένα είδωλα.
Φυσικά, δεν πρέπει να υποτιμούμε το κοινωνικό περιβάλλον. Τόσο ο στενός μας κύκλος (οι φίλοι, οι συγγενείς, το εργασιακό περιβάλλον, οι σύλλογοι) όσο και το ευρύτερο κοινωνικό πλαίσιο με τις κυρίαρχες δομές, τις αξίες και τα προβλήματά του, μας επηρεάζουν καθοριστικά για το τι θέλουμε να γίνουμε στη ζωή μας. Ακόμη, ο χώρος της πολιτικής,-μέσα από τη στάση των ηγετών απέναντι στα ανθρώπινα δικαιώματα, στους θεσμούς και στις αξίες, την εφαρμογή των νόμων και την υπηρεσία του κοινωνικού καλού- θα καθορίσει αν τα πρότυπα θα είναι δημοκρατικά και ανθρωπιστικά. Τέλος, το γενικότερο πολιτιστικό επίπεδο μιας κοινωνίας —η ιστορία, οι παραδόσεις, η θρησκεία, οι επιστήμες, ο αθλητισμός και η τέχνη— αποτελούν ανέκαθεν σταθερές δεξαμενές από όπου οι άνθρωποι αντλούν αξίες, πρότυπα και κίνητρα για δημιουργική δράση.
Παράλληλα, στη σύγχρονη ψηφιακή εποχή, ιδιαίτερα καθοριστικό ρόλο διαδραματίζουν οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης και οι influencers· καθώς το περιεχόμενο που παράγουν απευθύνεται αδιακρίτως σε εκατομμύρια νέους, λειτουργούν ουσιαστικά ως ο πιο άμεσος και ανεξέλεγκτος διαμορφωτής προτύπων σήμερα, υπερβαίνοντας συχνά σε επιρροή ακόμα και τους παραδοσιακούς θεσμούς.
Η θετική επίδραση των προτύπων
Τα πρότυπα αποτελούν πολύτιμα σημεία αναφοράς για τους νέους, οι οποίοι προσπαθούν να ισορροπήσουν τις προσωπικές ανάγκες και φιλοδοξίες με τις απαιτήσεις του κοινωνικού περιβάλλοντος. Καλύπτουν τα εσωτερικά κενά που προκαλεί η φυσική ανάγκη τους για απεξάρτηση από την οικογένεια, αποτελούν κίνητρο δράσης και προόδου και συντελούν στη διαμόρφωση μιας ανεξάρτητης και ολοκληρωμένης προσωπικότητας. Ο θαυμασμός προς ανθρώπους άξιους και χρήσιμους στην κοινωνία βοηθά τους νέους να αναπτυχθούν, να καταξιωθούν και οι ίδιοι μέσα από την προσφορά και το έργο τους και να κερδίσουν την εκτίμηση και το σεβασμό των συνανθρώπων τους. Αρκεί, βέβαια, η μίμηση να είναι δημιουργική και όχι δουλική, αφήνοντας χώρο για την έκφραση της προσωπικής τους ελευθερίας.
Παράλληλα, τα υγιή πρότυπα αναπτύσσουν την κριτική σκέψη και την πρωτοβουλία των νέων. Διευρύνουν το πνεύμα, οξύνουν τον προβληματισμό και απελευθερώνουν τη σκέψη από προκαταλήψεις, ιδεολογήματα και δογματισμούς. Επιπλέον, στη σύγχρονη εποχή της τεχνητής νοημοσύνης και της ψηφιακής υπερπληροφόρησης, τα υγιή πρότυπα αποκτούν πρόσθετη σημασία: ο νέος που έχει εσωτερικεύσει αξίες και πρότυπα κριτικής σκέψης είναι περισσότερο εξοπλισμένος να αξιολογεί αλγοριθμικά παραγόμενο περιεχόμενο, να αναγνωρίζει την παραπληροφόρηση και να αντιστέκεται στην ψηφιακή χειραγώγηση. Σημαντικό είναι ότι εμπνέουν τη νεανική ψυχή και ανοίγουν δρόμους προσωπικής έκφρασης και αυτενέργειας, καθώς ενθαρρύνουν τη δημιουργικότητα και καλλιεργούν την αγωνιστικότητα. Προσφέρουν, έτσι, αυτοπεποίθηση, ενισχύουν την πίστη στην αξία του ανθρώπου και χαρίζουν τη γενναιότητα και τη δύναμη να κυνηγήσουν τα όνειρά τους με αισιοδοξία, κόντρα στις όποιες δυσκολίες.
Τα πρότυπα, επιπρόσθετα, αποτελούν υποδείγματα αρετής και ηθικοποιούν τους νέους, καθώς εμφυσούν αρχές και αξίες που προσφέρουν έρμα στη νεανική ύπαρξη και συμβάλλουν στη θετική διάπλαση του χαρακτήρα. Οι νέοι έχουν ανάγκη από ιδανικά, που νοηματοδοτούν την ζωή, από μία πίστη κι ένα όραμα που τους οδηγεί και τους φωτίζει το δρόμο. Έτσι, τα πρότυπα γίνονται οι δρομοδείχτες που τους ωθούν σε δημιουργική έκφραση της νεανικής τους ορμής και στην ανάληψη ευθύνης απέναντι στα όνειρά τους.
Τα πρότυπα, λοιπόν, εμπνέουν το σεβασμό στις αρχές και στις αξίες του κοινωνικού συνόλου και καλλιεργούν την κοινωνική και πολιτική συνείδηση. Προτάσσουν το ιδανικό της ανιδιοτελούς προσφοράς στο κοινωνικό σύνολο μετατρέποντας τους νέους σε υπεύθυνους εργαζόμενους, επιστήμονες, καλλιτέχνες που συμβάλλουν στην πρόοδο του πολιτισμού. Οι νέοι έτσι, υιοθετούν το όραμα του ανθρωπισμού, της δημοκρατίας και της ειρήνης και συμμετέχουν σε κοινωνικούς και πολιτικούς αγώνες για την υλοποίησή τους. Τέλος, η σύνδεση με μορφές από το χώρο της ιστορίας καλλιεργεί την ιστορική συνείδηση των νέων, το εθνικό τους φρόνημα και τη φιλοπατρία. Παράλληλα, η γνωριμία με αξιόλογες προσωπικότητες από το διεθνή χώρο προάγει τον σεβασμό στη διαφορετικότητα, καλλιεργώντας μια οικουμενική συνείδηση ειρηνικής συνύπαρξης των λαών.
Ποια πρότυπα πρέπει να προβάλλονται σήμερα; (με βάση τα προβλήματα της εποχής)- Τα σωστά υγιή πρότυπα
Το πρότυπο του ιδεολόγου- του ανθρώπου με αξίες και ιδανικά που έχει όραμα για έναν ανθρώπινο κόσμο και που πιστεύει σε διαχρονικές αξίες της ελευθερίας, του δικαίου, της ισότητας, της αξιοκρατίας και του διαλόγου. Αυτού που καλλιεργεί τις αρετές, που κάνει πράξη το μέτρο, που σέβεται τον εαυτό του, τον άνθρωπο και το περιβάλλον και υπερασπίζεται τα δικαιώματα με τη στάση και τον τρόπο ζωής του. Ένα τέτοιο πρότυπο είναι πολύτιμο σε μια εποχή ανυπαρξίας οραμάτων, κρίσης ηθών και αξιών, χρησιμοθηρικού πνεύματος και υλιστικής νοοτροπίας.
Το πρότυπο του δημιουργού- αγωνιστή ανθρώπου που δρα και δεν μένει στα λόγια, που συμμετέχει ενεργά στην εξέλιξη της ζωής του και του κοινωνικού συνόλου. Είναι ο άνθρωπος των έργων που μέσα από τις πράξεις του δίνει αξία και νόημα στη ζωή του, ενώ παράλληλα προσφέρει στους συνανθρώπους του, συμβάλλοντας στην ευρυθμία της κοινωνίας. Η παρουσία του είναι απαραίτητη για να αντιμετωπιστεί η παθητικότητα, ο εφησυχασμός, ο ατομικισμός και η αποστασιοποίηση του σύγχρονου ανθρώπου από τα κοινά.
Το πρότυπο του σκεπτόμενου ανθρώπου που αναζητά τη σφαιρική -ευρύτερη γνώση και την αλήθεια, την απελευθέρωση από αγκυλώσεις, προκαταλήψεις και διαστρεβλώσεις. Αυτού που αντιλαμβάνεται ότι η μέγιστη γνώση είναι η αυτογνωσία και η γνώση του ανθρώπου, που στοχάζεται αυτόνομα, που σκέφτεται με τις δικές του πνευματικές δυνάμεις, που εμβαθύνει και οργανώνει όσα μαθαίνει. Σε μια εποχή καταιγισμού πληροφοριών, έτοιμων και εύκολων, μια εποχή πνευματικής αδράνειας, μαζοποίησης και μονομέρειας, το πρότυπο του ενεργού και ανοιχτού πνευματικά ανθρώπου είναι βαρύνουσας σημασίας.
Το πρότυπο του ψυχικά ισορροπημένου, συναισθηματικά ώριμου και ευαίσθητου ανθρώπου που έχει απελευθερωθεί από τραύματα, απωθημένα και συμπλέγματα του παρελθόντος, που δεν αφήνει τα αρνητικά του συναισθήματα να τον φθείρουν και να τον αλλοιώσουν και που έχει εκλεπτύνει την ψυχή του, ώστε να αποτελεί γόνιμο έδαφος να καρπίσει η καλοσύνη και η αγάπη. Του ανθρώπου που δεν αφήνει την ανασφάλεια, το φόβο, το μίσος, την εσωτερική ανεπάρκεια να καθοδηγούν τη ζωή του, να υψώνει τοίχους, να επιτίθεται να ασχημονεί. Τα γνωρίσματα αυτού του προτύπου είναι σπάνια σε μια εποχή απευαισθητοποίησης, αδιαφορίας, αναλγησίας, συναισθηματικής αποδιοργάνωσης και ψυχικών νοσημάτων. Σε μια εποχή που η ψυχή πονά, αδειάζει και μαραζώνει στη μοναξιά πιο πολύ από ποτέ άλλοτε.
Το πρότυπο του απλού, σεμνού και ταπεινού ανθρώπου που αγωνίζεται, εργάζεται και προσφέρει αθόρυβα, χωρίς τυμπανοκρουσίες, αλαζονεία και ανάγκη για επίδειξη. Του ανθρώπου που γνωρίζει την αξία και σημασία του έργου του αλλά αντιλαμβάνεται την όποια προσφορά του ως χρέος του προς τη ζωή και τον άνθρωπο, ως μέρος της φυσικής του πορείας, χωρίς να ξεχνά ότι αποτελεί ένα ελάχιστο κόκκο στη συνολική πορεία της ανθρωπότητας, μέσα στην αιωνιότητα. Είναι αυτός που γνωρίζει ότι η ζωή έχει ανατροπές, ότι «τα βαθιά νερά είναι ήρεμα» και ότι η «νέμεσις» ακολουθεί με μαθηματική ακρίβεια την ύβρη της έπαρσης. Είναι το αντίδοτο στο σύγχρονο ναρκισσισμό και στην ανάγκη για διαρκή αυτοπροβολή μάταιων και ανούσιων πραγμάτων.
Το πρότυπο του πνευματικού ανθρώπου που με επίγνωση του ρόλου και της ευθύνης του αγωνίζεται για τις ιδέες του και την αλήθεια, για την εδραίωση των αξιών και των δικαιωμάτων, για την πρόοδο και την ευημερία της κοινωνίας με αγάπη και σεβασμό στον άνθρωπο ενάντια σε ελιτισμούς, συμφέροντα και συμβιβασμούς. Σ’ αυτή την κατηγορία ανήκει ο ανθρωπιστής επιστήμονας που διακρίνεται για την ευρύτητα της γνώσης του, το ήθος του και την ευθύνη να υπηρετεί το κοινωνικό καλό και συμφέρον, ο αυθεντικός καλλιτέχνης που προάγει την αισθητική και εξανθρωπίζει το κοινό, ο τίμιος πολιτικός που υπηρετεί με συνέπεια τις αρχές της δημοκρατίας, ο γνήσιος θρησκευτικός λειτουργός που διδάσκει με το λόγο του και τη στάση ζωής του, την καλοσύνη και την αγάπη. Όλοι αυτοί δίνουν νόημα στη σύγχρονη εποχή της αποπνευματοποίησης, της στυγνής εξειδίκευσης και της δημοκρατικής κρίσης που όλα γίνονται στο βωμό του κέρδους και των συμφερόντων. Σε μια κοινωνία που επικρατούν τα ψεύτικα είδωλα, τα μαζικά προϊόντα υποκουλτούρας, η ιδιοτέλεια, καθετί φτηνό, ρηχό και χυδαίο.
Το πρότυπο του ανθρώπου με οικουμενική και οικολογική συνείδηση: του φιλειρηνιστή που αντιλαμβάνεται τον εαυτό του ως μέρος ενός ευρύτερου συνόλου, που βλέπει την ενότητα του κόσμου, πέρα από προκαταλήψεις και διαχωριστικές «ταμπέλες». Του ανθρώπου που η αγάπη του και ο σεβασμός του δεν έχει φραγμούς και σύνορα, που ο ανθρωπισμός και ειρήνη ξεκινούν από μέσα του και γίνονται στάση και τρόπος ζωής. Η αξία αυτού του προτύπου γίνεται εύκολα κατανοητή αν σκεφτούμε την κυριαρχία των ισχυρών χωρών στις ασθενέστερες, φαινόμενα ανταγωνισμών, συγκρούσεων, εθνικισμών και πολεμικών συρράξεων, την οικολογική κρίση και την καταστροφή του φυσικού περιβάλλοντος.
Το πρότυπο της διπλανής πόρτας και των αφανών ηρώων: Αξίζει να στραφούμε στα πρότυπα των καθημερινών, αφανών ηρώων: του εθελοντή, του αιμοδότη, του επιστήμονα που εργάζεται αθόρυβα σε ένα εργαστήριο, του πολίτη που προστατεύει το περιβάλλον της γειτονιάς του, της μητέρας ή του πατέρα που αγωνίζονται για την ανατροφή και αγωγή των παιδιών τους, του επαγγελματία που δουλεύει υπεύθυνα και εξυπηρετεί το συμπολίτη του, του ανθρώπου που έχει πάντα έναν καλό λόγο και μια καλή πράξη. Αυτά τα μικρά, καθημερινά υποδείγματα αποδεικνύουν στους νέους ότι η κοινωνική προσφορά δεν απαιτεί απαραίτητα εξουσία ή διασημότητα, αλλά ήθος και βούληση.
Καταλαβαίνουμε, λοιπόν, ότι το υγιές αληθινό πρότυπο δεν είναι μονοδιάστατο αλλά συνθέτει στοιχεία από όλους τους τομείς της ανθρώπινης ύπαρξης. Ενδεικτικά αναφέρουμε:
Βιολογικός τομέας: ο άνθρωπος που συνειδητοποιεί ότι «νους υγιής εν σώματι υγιεί» σέβεται και φροντίζει την υγεία του και μεριμνά για την καλή λειτουργία του σώματός του.
Πνευματικός τομέας: κριτική σκέψη, ευρύτητα σκέψης, σφαιρική εξέταση των πραγμάτων, εμβάθυνση, σύνθεση των πληροφοριών και γνώσεων, γνώση για την απελευθέρωση, την αλήθεια και τον άνθρωπο, αυτογνωσία, ετερογνωσία, πνευματικά ενδιαφέροντα.
Ψυχικός τομέας: ψυχική ηρεμία, ισορροπία και ελευθερία, απαλλαγή από εξαρτήσεις και απωθημένα, εξευγενισμός, εκλέπτυνση, ευαισθησία, θάρρος, αγωνιστικότητα, αισιοδοξία, αυτοπεποίθηση, συναισθηματική ωριμότητα.
Ηθικός τομέας: ειλικρίνεια, εντιμότητα, υπευθυνότητα, συνέπεια, ανιδιοτέλεια, εργατικότητα, χρήση του μέτρου, ανθρωπιά, απελευθέρωση από πάθη, σκοτεινές ορμές και κατώτερα ένστικτα, αξιοπρέπεια, ζωή σύμφωνα με τις αξίες του σεβασμού, του δικαίου, της ισότητας.
Κοινωνικός τομέας: Ομαλές, υγιείς σχέσεις στηριγμένες στο διάλογο, τη διαλλακτικότητα, την ανεκτικότητα, την αλληλεγγύη, τη συνεργασία. Αποβολή του ατομικισμού και του εγωισμού, ανεπτυγμένη κοινωνική συνείδηση, ευαισθησία και ενδιαφέρον για τα κοινωνικά προβλήματα, συμμετοχή στα κοινά, προώθηση του κοινωνικού συμφέροντος. Αντιμετώπιση της επαγγελματικής ζωής ως δυνατότητα για προσφορά στο συνάνθρωπο.
Πολιτικός τομέας: υγιής πολιτικοποίηση, δημοκρατικό φρόνημα, σεβασμός στα ανθρώπινα δικαιώματα, πειθαρχία στους νόμους και τους θεσμούς, γνώση και οριοθέτηση δικαιωμάτων και υποχρεώσεων, ενεργητική στάση για καλυτέρευση επιπέδου ζωής, προώθηση συλλογικότητας και αγωνιστικότητας. Δημοκρατική συνείδηση και συμπεριφορά ως στάση ζωής και καθημερινή πρακτική ως αποτέλεσμα παιδείας και πολιτισμού.
Πολιτιστικός τομέας: αγάπη, γνώση και συμμετοχή στα γράμματα, τις τέχνες και τις επιστήμες, αισθητική καλλιέργεια, αγάπη και γνώση για την γλώσσα, την ιστορία, τις παραδόσεις, εθνική συνείδηση χωρίς ακρότητες και εθνικισμούς με στόχο την προώθηση των εθνικών συμφερόντων πάντα σε συνεργασία και καλές σχέσεις με τις άλλες χώρες, παγκόσμια- πανανθρώπινη συνείδηση, ευαισθησία για τα παγκόσμια προβλήματα, οικολογική ευαισθησία, φιλειρηνική νοοτροπία.
Παράγραφος με όλους τους τομείς
Το αυθεντικό και υγιές πρότυπο ανθρώπου δεν εγκλωβίζεται σε μονοδιάστατες προσεγγίσεις, αλλά συνθέτει αρμονικά όλες τις πτυχές της ανθρώπινης υπόστασης. Η ολοκλήρωση αυτή ξεκινά από τον αυξημένο σεβασμό προς τη σωματική του ακεραιότητα και τη φροντίδα της υγείας του, κάνοντας πράξη το κλασικό «νους υγιής εν σώματι υγιεί». Αυτή η οργανική ισορροπία τροφοδοτεί και πλαισιώνει μια προσωπικότητα προικισμένη με κριτική σκέψη, σφαιρική αντίληψη των πραγμάτων και μια διαρκή τάση για αυτογνωσία και πνευματική αναζήτηση. Παράλληλα, ο άνθρωπος αυτός θωρακίζεται με ψυχική ηρεμία και συναισθηματική ωριμότητα, έχοντας απελευθερωθεί από εξαρτήσεις και εσωτερικά απωθημένα, ενώ επιστρατεύει την αισιοδοξία, το θάρρος και την ευαισθησία ως καθημερινά εφόδια. Στο πεδίο της συμπεριφοράς, καθοδηγείται από βαθιές ηθικές αρχές, όπως η ειλικρίνεια, η ανιδιοτέλεια, η αξιοπρέπεια και η τήρηση του μέτρου, οι οποίες μεταφράζονται άμεσα σε αναπτυγμένη κοινωνική συνείδηση. Έτσι, αποβάλλει τον στείρο ατομικισμό, επιδιώκει σχέσεις που βασίζονται στον γόνιμο διάλογο και την αλληλεγγύη, ενώ αντιλαμβάνεται ακόμη και την επαγγελματική του πορεία ως μια ευκαιρία προσφοράς στο κοινό καλό. Η υπεύθυνη αυτή στάση επεκτείνεται φυσικά και στη συλλογική ζωή, όπου ως ενεργός πολίτης με ακλόνητο δημοκρατικό φρόνημα σέβεται τα δικαιώματα των άλλων, πειθαρχεί στους νόμους και αγωνίζεται για τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης. Τέλος, η υπόστασή του ολοκληρώνεται μέσα από την αισθητική καλλιέργεια, την αγάπη για τις τέχνες, τη γλώσσα και την ιστορική παράδοση, στοιχεία που συνδυάζονται με μια ευρύτερη πανανθρώπινη, οικολογική και φιλειρηνική νοοτροπία. Ένας τέτοιος σφαιρικά αναπτυγμένος άνθρωπος αποτελεί, σε πείσμα των καιρών, τον πραγματικό μίτο της Αριάδνης για να βγουν οι νέοι μας από τον σύγχρονο κοινωνικό λαβύρινθο.
Αρνητικά πρότυπα- είδωλα
Ορισμός: αρνητικά πρότυπα είναι αυτά που προάγουν ιδέες, συμπεριφορές και έναν τρόπο ζωής που ζημιώνουν τον άνθρωπο και τον πλήττουν σε όλα τα επίπεδα της προσωπικής και κοινωνικής του ζωής, εξαιτίας των επιφανειακών, μάταιων και πρόσκαιρων στοιχείων τους. Τις περισσότερες φορές, τα πρότυπα αυτά είναι «κατασκευασμένα» από μηχανισμούς προπαγάνδας πολιτικών και οικονομικών συμφερόντων με σκοπό τη χειραγώγηση και στηρίζονται στη δουλική μίμηση δηλαδή στον άκριτο μιμητισμό.
Προβαλλόμενα αρνητικά πρότυπα- Λανθασμένα πρότυπα
Το πρότυπο του ευτυχισμένου καταναλωτή που έχει την οικονομική άνεση να αγοράζει ό,τι επιθυμεί, καλύπτοντας πλαστές ανάγκες και πιστεύοντας ακράδαντα ότι η κατοχή αγαθών του προσφέρει δύναμη, η επίδειξή τους κοινωνική καταξίωση και η συσσώρευσή τους την απόλυτη ευτυχία. Πρόκειται για την ψευδαίσθηση ότι οτιδήποτε θέλει κανείς να είναι ή να νιώσει μπορεί να το αγοράσει, στηρίζοντας την ύπαρξή του αποκλειστικά στο «έχειν» και στο «φαίνεσθαι». Αυτός που νομίζει ότι με το χρήμα, μπορεί να κάνει ό,τι θέλει, μπορεί να είναι ασφαλής, δυνατός και επιτυχημένος.
Του πρότυπο του όμορφου, καλλίγραμμου σωματικά, με αψεγάδιαστη εμφάνιση: του ανθρώπου που αναλώνει υπερβολικό χρόνο, ενέργεια και χρήμα στην εξωτερική του εμφάνιση και εικόνα. Προβάλλονται σώματα αδύνατα, μυώδη και τέλεια ως αποτέλεσμα ψυχαναγκαστικής και υπερβολικής γυμναστικής, χαπιών και σκευασμάτων, αισθητικών επεμβάσεων, εμφυτευμάτων και πρόσθετων. Η κοινωνία βαφτίζει «όμορφο» και «επιτυχημένο» αυτόν που συμμορφώνεται τυφλά με τις διαρκώς μεταβαλλόμενες επιταγές της μόδας, η οποία έχει λόγο σε όλα: στο κούρεμα και στο χτένισμα, στο μακιγιάζ, στα φρύδια και στα νύχια, στα δόντια, στα τατουάζ, στην αποτρίχωση, στα αξεσουάρ, στο ντύσιμο και το γδύσιμο!
Το πρότυπο του οικονομικά και επαγγελματικά επιτυχημένου: που επιλέγει και ασκεί ένα επάγγελμα με υψηλό κοινωνικό γόητρο (γιατρός, δικηγόρος, πολιτικός μηχανικός, διευθυντής κλπ) ή με υψηλή προβολή και δημοσιότητα (μοντέλο, τραγουδιστής, παρουσιαστής, ποδοσφαιριστής κλπ) ή με τεχνοκρατικό χαρακτήρα που υπηρετεί κάποια πολυεθνική και το χρηματοπιστωτικό σύστημα. Γενικά, πρότυπο είναι ο επαγγελματίας αριβίστας που χρησιμοποιεί αθέμιτα μέσα για να κερδίζει περισσότερα χρήματα και να ανεβαίνει στην ιεραρχία˙ που είναι «έξυπνος», ώστε να παρανομεί, να εκμεταλλεύεται, να υποκρίνεται, να κοροϊδεύει, να κολακεύει, να συκοφαντεί, να πατάει «επί πτωμάτων», χωρίς συνέπειες. Ο αδίστακτος, που δε λογαριάζει κανέναν και τίποτα προκειμένου να τα «καταφέρει» γρήγορα, εύκολα, άκοπα, χρησιμοποιώντας τους πάντες, εκμεταλλευόμενος την κάθε ευκαιρία για να πετύχει το στόχο του: το χρήμα, τη φήμη, τη δόξα. Ο εγωιστής και ματαιόδοξος που όλη του η αξία βρίσκεται στα νούμερα του τραπεζικού του λογαριασμού και που αλαζονεύεται κάθε που ακούγεται το όνομά του και ο επαγγελματικός του τίτλος.
Το πρότυπο του εξωστρεφούς και δημοφιλούς «δημοσιοσχεσίτη»: του ανθρώπου που επιδιώκει να είναι αρεστός στους πάντες, που γνωρίζει πολλούς «υψηλά ιστάμενους» και διάσημους, που είναι ίδιος «γνωστός» και φημισμένος, που διασκεδάζει ακατάπαυστα, είναι μόνιμα χαρούμενος, βρίσκεται στα πιο τέλεια μέρη με τις πιο τέλειες παρέες και «περνάει τέλεια»! Στη σημερινή ψηφιακή εποχή το πρότυπο αυτό μεταφράζεται στον άνθρωπο που έχει χιλιάδες followers, κάθε ανάρτησή του και φωτογραφία του έχει χιλιάδες likes, κάθε βίντεο γίνεται viral και όλη η ζωή του μια «κοινοποίηση»!
Το πρότυπο του σκληρού, αδιάφορου, ατομικιστή: αυτού που επιλέγει την επιφάνεια, τίποτα δεν τον νοιάζει, με τίποτα δεν πληγώνεται και που ξέρει «να περνάει καλά». Πρότυπο είναι αυτός που δεν προβληματίζεται, δε θα ασχοληθεί σοβαρά με τίποτα, δεν πονάει και δε θλίβεται. Ίσα ίσα κοιτάει το συμφέρον του, υψώνει τοίχους σε κάθε τι που απαιτεί σκέψη, ευθύνη, κούραση, επιδιώκει πάντα τη χαλαρότητα και την καλοπέρασή του, βρίσκει τρόπους να ξεφεύγει και να εκτονώνεται και φεύγει από οτιδήποτε τον πιέζει και τον ζορίζει. Αυτός που δε συνδέεται ουσιαστικά με κανέναν και δε σχετίζεται για να μην πληγωθεί, στο όνομα της «ανεξαρτησίας», που δεν συγκινείται, δεν συμπάσχει, δε νιώθει τίποτα στο όνομα της «δύναμης».
Το πρότυπο του ισχυρού και βίαιου: που επιβάλλεται σε όλους αδιακρίτως (σωματικά, ψυχικά, πνευματικά, οικονομικά κλπ), που έχει τη δύναμη και την εξουσία να ελέγχει, να κακοποιεί και να εξοντώνει τον άλλον άνθρωπο, ως εμπόδιο, αντίπαλο ή εχθρό. Τα πρότυπα βίας στην εποχή μας είναι καταιγιστικά, απροκάλυπτα, ωμά και σοκαριστικά αλλά το πιο επικίνδυνο είναι η προβολή της «αποδεκτής» και ηρωοποιημένη βίας, όπου ο υποτιθέμενος καλός και άξιος ήρωας τη χρησιμοποιεί ως θεμιτό μέσο για να πολεμάει το κακό και να υποστηρίζει το δίκαιο!
Προβάλλονται επίσης τα είδωλα: δηλαδή οι «αστέρες» του κινηματογράφου, της μουσικής, του μόντελιγκ, του αθλητισμού και γενικά του θεάματος που διακρίνονται για τη διασημότητά τους, την ευρεία αναγνωρισιμότητά τους, τη δόξα και το γόητρο, ενώ ταυτόχρονα επιδεικνύουν έναν πολυτελή βίο, ανέσεις, και όχι σπάνια, μία έκλυτη ζωή. Όλα αυτά εντυπωσιάζουν, αποτελούν πόλο έλξης, μαγνητίζουν τη νεανική φαντασία, και μετατρέπονται σε ψευδές όνειρο ζωής. Μάλιστα, αποτελεί την πιο συχνή και ορατή μορφή αρνητικής επιρροής στη σύγχρονη καθημερινότητα των εφήβων (λόγω social media, influencers κ.λπ.).
Σε ένα γενικότερο πλαίσιο, ως αρνητικά πρότυπα λειτουργούν οι ανεύθυνοι, αδιάφοροι γονείς, οι ανεπαρκείς, χωρίς έμπνευση και πάθος εκπαιδευτικοί, οι διεφθαρμένοι, ανέντιμοι και στρατευμένοι δημοσιογράφοι, οι αποστασιοποιημένοι διανοούμενοι από την κοινωνική τους αποστολή, οι επιστήμονες που υπηρετούν συμφέροντα ενάντια στις αξίες και στο καλό της ανθρωπότητας, οι δημαγωγοί, λαοπλάνοι, λαϊκιστές πολιτικοί που χειραγωγούν τις μάζες.
Διαφορές προτύπων- ειδώλων
- Το πρότυπο είναι μια πραγματική μορφή (του παρελθόντος ή του παρόντος) με πραγματική αξία, που εντοπίζεται στην Ιστορία (κοινωνικοί – πολιτικοί – εθνικοί αγώνες), στις Επιστήμες, στις Τέχνες και στην καθημερινή προσφορά και λειτουργεί ως παράδειγμα προς μίμηση. Το είδωλο, αντίθετα, είναι ένας τεχνητός, ζωντανός μύθος, μια εξιδανίκευση στο χώρο του θεάματος (εμπορική Τέχνη, Μ.Μ.Ε., μόδα, αθλητισμός), ή στην πολιτική (ειδωλοποίηση πολιτικών ηγετών-προσωπολατρία) και στη θρησκεία (θεοποίηση θρησκευτικών ηγετών), στοιχεία που καθιστά τη μίμηση ανέφικτη.
- Το πρότυπο έχει αξία διαχρονική, λάμψη αιώνια και λειτουργεί ως μόνιμος δρομοδείχτης. Αντίθετα, η λάμψη του ειδώλου είναι προσωρινή και φευγαλέα. Απομυθοποιείται και γκρεμίζεται με την ίδια ταχύτητα που κατασκευάστηκε. Είναι «διάττων αστέρας» που ανεβαίνει ψηλά, λάμπει και γρήγορα πέφτει και σβήνει. Τα είδωλα σήμερα κατακρεουργούνται ψηφιακά με την ίδια ευκολία που ανεβαίνουν. Η ψηφιακή ειδωλοποίηση γεννά και το αντίστροφο φαινόμενο: την τυφλή επιθετικότητα. Όταν ένα είδωλο αποκαθηλώνεται, οι μάζες που το λάτρευαν συχνά μετατρέπονται σε έναν άγριο ψηφιακό όχλο, επιδιδόμενες σε πρακτικές εξοστρακισμού (cancel culture) και διαδικτυακού εκφοβισμού, γεγονός που αποδεικνύει ότι τα είδωλα δεν καλλιεργούν τον ανθρωπισμό, αλλά τον φανατισμό.
- Η αξία του προτύπου είναι αυθεντική, γνήσια και πηγάζει από την προσφορά του στο κοινωνικό σύνολο, την ηθική στάση ζωής και τα ανθρωπιστικά ιδανικά του. Αντίθετα, η ακτινοβολία του ειδώλου είναι κατασκευασμένη, η λάμψη του είναι τεχνητή, γι’ αυτό και η αξία του είναι νόθη. Το είδωλο αναδεικνύεται και επιβάλλεται από τα Μ.Μ.Ε. και τη διαφήμιση για την εξυπηρέτηση συμφερόντων.
- Το πρότυπο είναι αρωγός στη δημιουργία ολοκληρωμένης, αυτόνομης προσωπικότητας, καθώς απευθύνεται στη λογική, καλλιεργεί την κριτική σκέψη και ενθαρρύνει τη γόνιμη μίμησή του. Το είδωλο, αντίθετα, επιβάλλει τη δουλική μίμηση, την τυφλή αντιγραφή του τρόπου εμφάνισης, σκέψης και δράσης και την τυποποιημένη συμπεριφορά. Με άλλα λόγια βασίζεται στο φανατισμό, στην προσωπολατρία, στο συναίσθημα, αναγκάζοντας τον άνθρωπο να αρνηθεί τον εαυτό του και να φορέσει ένα ξένο προσωπείο.
Η αρνητική επίδραση των ειδώλων
Η προσκόλληση στα είδωλα παγιώνει την κουλτούρα της επιφάνειας και της ψεύτικης λάμψης και οδηγεί στον «πιθηκισμό» και στη μαζοποίηση. Οι νέοι δεν ενδιαφέρονται για τη δημιουργία μιας ολοκληρωμένης προσωπικότητας, για την πνευματική και ηθική τους καλλιέργεια αλλά δίνουν σημασία στην εξωτερική εμφάνιση και στην επίδειξη του υλικού πλούτου. Το αποτέλεσμα είναι ο νέος, στην προσπάθειά του να ξεχωρίσει, να μετατρέπεται σε ένα απλό τυποποιημένο αντίγραφο, σε μια απομίμηση.
Παράλληλα, η ταύτιση με τα είδωλα αδρανοποιεί την κριτική ικανότητα και μετατρέπει τον άνθρωπο σε παθητικό δέκτη που χειραγωγείται εύκολα από τα οικονομικά και πολιτικά συμφέροντα. Υιοθετεί προκαταλήψεις που θολώνουν την πραγματικότητα, δεν παίρνει πρωτοβουλίες, δεν αυτενεργεί, δεν αξιολογεί, απλά ακολουθεί παθητικά. Αυτό μπορεί να επηρεάζει αρνητικά επιλογές ζωής και κρίσιμες αποφάσεις, όπως για τους νέους η επιλογή επαγγέλματος. Ειδικά στην ψηφιακή εποχή, η αρνητική επίδραση των ειδώλων ενισχύεται από τους αλγόριθμους των πλατφορμών, οι οποίοι ενισχύουν συστηματικά το περιεχόμενο που προκαλεί συναισθηματική αντίδραση και εθισμό· έτσι, ο νέος εγκλωβίζεται σε «φούσκες» ειδωλολατρίας, εκτεθειμένος σε έναν ατελείωτο κατακλυσμό εικόνων που εξιδανικεύουν τρόπους ζωής ανέφικτους και συχνά επικίνδυνους.
Επιπλέον, τα είδωλα προβάλλουν ως ιδανικό τον υλιστικό ευδαιμονισμό, την εύκολη και άνετη ζωή, τον καταναλωτισμό στη συνείδηση των νέων και αποθεώνουν τον αμοραλισμό και τον ατομικισμό. Προβάλλοντας τη χλιδή ως μοναδικό σκοπό, εκτοπίζουν τις ανθρωπιστικές αξίες και ωθούν στον αριβισμό. Η τυφλή αυτή μίμηση συχνά οδηγεί σε αντικοινωνική ή παραβατική συμπεριφορά, στη βία και στις εξαρτήσεις από ουσίες. Επίσης, η υιοθέτηση μιας εγωιστικής και ανταγωνιστικής στάσης, αποτελεί τροχοπέδη στην κοινωνική συνείδηση και συνεργασία.
Τέλος, ένα είδωλο ακολουθείται για να καλυφθούν εσωτερικά ψυχικά κενά και ανεπάρκειες. Τα ψυχικά του προβλήματα όμως μένουν άλυτα και οξύνονται, επειδή η «σωτηρία» αναζητάται έξωθεν και δεν είναι αποτέλεσμα εσωτερικής διεργασίας. Όταν η ψεύτικη λάμψη σβήσει και όταν καταλάβει πως η άκριτη μίμηση δεν οδηγεί στην επιτυχία, ο νέος έρχεται αντιμέτωπος με τη ματαίωση, την κατάρρευση των ονείρων του και την ψυχική αποδιοργάνωση, κυριευμένος από την αίσθηση ότι τίποτα δεν έχει νόημα.
Αίτια ειδωλοποίησης
Το οικονομικοκεντρικό σύστημα στηρίζεται στη μαζική παραγωγή, προώθηση και στη μαζική κατανάλωση προϊόντων. Και τα είδωλα αντιμετωπίζονται ως εμπορικά προϊόντα. Η βιομηχανία των ειδώλων, αφενός εξυπηρετεί τη λειτουργία του οικονομικού συστήματος και αφετέρου εκμεταλλεύεται τις ψυχικές ανάγκες του ανθρώπου – καταναλωτή που αναζητά συνεχώς νέα αγαθά, νέες απολαύσεις, στηρίγματα και «μεσσίες». Αυτή την ανάγκη του εκμεταλλεύεται γενικότερα η βιομηχανία του ελεύθερου χρόνου, που φροντίζει αφειδώς να κατασκευάζει είδωλα-θεούς προς κατανάλωση, που λόγω της ταχύρρυθμης μεταβολής του τρόπου ζωής και της μόδας, αλλάζουν συνεχώς για να καθρεφτίζουν τις ανάγκες της κοινωνίας.
Σε αυτό το κλίμα, ιδιαίτερη μνεία αξίζει στη λεγόμενη «οικονομία της προσοχής» (attention economy): οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης έχουν συμφέρον να κρατούν τους χρήστες όσο το δυνατόν περισσότερο συνδεδεμένους, και για τον σκοπό αυτόν ενισχύουν συστηματικά το περιεχόμενο των influencers και των ειδώλων που προκαλεί εντύπωση, θαυμασμό ή φθόνο· έτσι, η ειδωλοποίηση δεν είναι πλέον αποτέλεσμα μόνο της βιομηχανίας του θεάματος, αλλά λειτουργεί ως δομικό χαρακτηριστικό του ψηφιακού οικονομικού μοντέλου.
Άλλωστε, η προσφορά θεαμάτων και η ειδωλοποίηση (π.χ. η ποδοσφαιρομανία στα χρόνια της δικτατορίας στην Ελλάδα και η κατασκευή ειδώλων-αθλητών) αποτελεί διαχρονική και συνηθισμένη μέθοδο των εξουσιών για τον αποπροσανατολισμό του λαού από τα κοινωνικά και πολιτικά προβλήματα, τη νάρκωση της πνευματικότητας και της πολιτικής συνείδησης και την εξουδετέρωση της επαναστατικής ορμής των νέων. Αντίστοιχα η ειδωλοποίηση των πολιτικών ηγετών καλλιεργεί το φανατισμό και τη μαζοποίηση, προς όφελος της εξουσίας.
Η κρίση των αξιών και των θεσμών που χαρακτηρίζει την υλιστική εποχή μας, καθώς και η κατάρρευση των ιδανικών και των ιδεολογιών έχουν ως αποτέλεσμα την έκπτωση των υγιών προτύπων του ανθρωπισμού. Τα είδωλα αποτελούν τα ευτελή υποκατάστατα, σε μια αντι-ηρωική εποχή με κυρίαρχες αξίες την υλική άνεση και το χρήμα. Οι νέοι θαυμάζουν όποιον πλούτισε εύκολα και γρήγορα και ονειρεύονται, όπως τα είδωλά τους, να ζουν με χλιδή και πολυτέλεια. Τα είδωλα, λοιπόν, είναι πωλητές ψευδαισθήσεων και ονείρων.
Η τεχνολογική ανάπτυξη ισχυροποίησε τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και την αποτελεσματικότητα των διαφημιστικών μηνυμάτων. Η κυριαρχία της εικόνας και του διαδικτύου με τη συνεχή επανάληψη, παθητικοποιεί τον άνθρωπο, απευθύνεται στις αισθήσεις του και όχι στη λογική του, καθιστώντας την «αγιοποίηση» των ειδώλων ευκολότερη από ποτέ. Παράλληλα, η στυγνή τεχνοκρατική εξειδίκευση, ο στείρος ορθολογισμός και η ευκολία που έχει επιφέρει η τεχνολογία, στερεί από τους νέους τη δυνατότητα της πολύπλευρης καλλιέργειας, την ανθρωπιστική παιδεία και τη γνωριμία με τις μεγάλες μορφές της Ιστορίας και του πολιτισμού.
Οι σύγχρονοι νέοι δεν ενδιαφέρονται για τη δημιουργία ολοκληρωμένης προσωπικότητας. Ζουν σε μια κοινωνία που υψώνει ως σημαία το «έχειν» και το «φαίνεσθαι», σ’ έναν πολιτισμό που στηρίζεται στην εντύπωση, στην επιφάνεια, στο «θεαθήναι», σε «ό,τι δηλώσεις». Ζουν σε μια φθαρμένη δημοκρατία, σε ψευδαισθήσεις ελευθερίας, σε πλείστες ανισότητες και αδικίες και βλέπουν την αναξιοκρατία να κυριαρχεί, τον «κομπιναδόρο» να δικαιώνεται, το «τίποτα» να θριαμβεύει. Τα είδωλα, λοιπόν, είναι αντίστοιχα των κοινωνικών δομών και προβλημάτων. Από τη μια η μοναξιά και η εσωστρέφεια και από την άλλη η μανιώδης εξωστρέφεια και ο ναρκισσισμός. Από τη μια κομφορμισμός και συμβιβασμός και από την άλλη ακραίες ιδεολογίες, ακραίες επιλογές, καταστροφικές και παραβατικές στάσεις. Μέσα σ’ αυτή τη σύγχυση, τα είδωλα είναι το εύκολο, αν και απατηλό, στήριγμα, το ασφαλές λιμάνι, η προοπτική της δύναμης και ευτυχίας, απέναντι στο υπαρξιακό χάος και τη μοναξιά.
Επιπροσθέτως, παρατηρείται έλλειψη παιδείας και σύγχρονων υγιών προτύπων. Γονείς, εκπαιδευτικοί, πνευματικοί και πολιτικοί ηγέτες δε στέκονται στο ύψος της αποστολής τους και της ευθύνης τους και απογοητεύουν τους νέους. Δεν καταφέρνουν να δώσουν ποιοτικά εσωτερικά ερείσματα, να ενδυναμώσουν το νέο, να τον ενθαρρύνουν στις αναζητήσεις του και στην κριτική του σκέψη, να του εμπνεύσουν την αγάπη για τη ζωή και τον άνθρωπο. Έτσι, χωρίς εφόδια εσωτερικά, στρέφεται στην εύκολη λύση, που είναι η άκριτη υιοθέτηση προσωπείου, μέσα από τη δουλική μίμηση ειδώλου. Ο απαίδευτος νέος δεν μπορεί να διακρίνει τα πραγματικά πρότυπα, ούτε μπορεί να παραδειγματιστεί γιατί αυτό απαιτεί σθεναρό εσωτερικό αγώνα, στάση εγρήγορσης, ζωντανή και συνεχής επαφή με τον εαυτό και την πραγματικότητα, κινητοποίηση όλων των δυνάμεων.
Η ελλιπής αγωγή και η λανθασμένη διαπαιδαγώγηση αφήνει το νέο μετέωρο και απροστάτευτο. Η έλλειψη εμπειριών, η ανασφάλεια και η ανάγκη του για διάκριση οδηγούν στο θαυμασμό και στη μίμηση των ειδώλων. Οι νέοι ποθούν την υπεροχή, ονειρεύονται τη δόξα και την επιτυχία, αρνούνται να χαθούν στην απρόσωπη μάζα και πιστεύουν ότι το είδωλο τους ανοίγει το δρόμο του θριάμβου. Σ’ αυτό το σημείο αξίζει να σημειωθεί ότι η βιομηχανία μυθοποίησης επιλέγει σκόπιμα είδωλα από λαϊκά στρώματα, ώστε η ταύτιση του ανώριμου νέου να είναι πιο άμεση και εύκολη. Αν σ’ αυτά προσθέσουμε και το γεγονός ότι οι νέοι επηρεάζονται εύκολα, εντυπωσιάζονται και είναι επιρρεπείς γιατί ακόμη δεν έχουν αναπτύξει την κριτική τους ικανότητα και λειτουργούν συναισθηματικά, καταλαβαίνουμε ότι η προσκόλληση σε καθετί που «λάμπει» φαντάζει αναμενόμενη.
Σε τελική ανάλυση, η επιλογή μεταξύ ενός υγιούς προτύπου και ενός κίβδηλου ειδώλου είναι μια πράξη προσωπικής ελευθερίας. Η παιδεία δεν πρέπει να υποδείξει στους νέους ποιον θα λατρέψουν, αλλά να τους προσφέρει τα πνευματικά γυαλιά για να διακρίνουν το αυθεντικό φως από την κατασκευασμένη αντανάκλαση.
Περίληψη αιτιών
Το οικονομικό και πολιτικό πλαίσιο της ειδωλοποίησης
Πρωτίστως, η ειδωλοποίηση τροφοδοτείται από το σύγχρονο οικονομικοκεντρικό σύστημα, το οποίο αντιμετωπίζει τα είδωλα ως καταναλωτικά προϊόντα μαζικής παραγωγής με σκοπό το κέρδος. Στο πλαίσιο αυτό, η σύγχρονη «οικονομία της προσοχής» στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ενισχύει σκόπιμα το εντυπωσιακό περιεχόμενο των influencers για να κρατά τους χρήστες εγκλωβισμένους. Παράλληλα, η κατασκευή αυτών των προτύπων αξιοποιείται διαχρονικά από ποικίλες μορφές εξουσίας ως μέσο αποπροσανατολισμού της κοινής γνώμης, νάρκωσης της πολιτικής συνείδησης και εξουδετέρωσης της νεανικής ανατρεπτικής ορμής, καλλιεργώντας τον φανατισμό και τη μαζοποίηση.
Η κρίση των θεσμών, η κυριαρχία της εικόνας και η έλλειψη παιδείας
Επιπλέον, το φαινόμενο συνδέεται άρρηκτα με τη γενικότερη κρίση αξιών και την κατάρρευση των ανθρωπιστικών ιδανικών στην υλιστική εποχή μας, όπου κυριαρχεί το «έχειν» και το «φαίνεσθαι». Σε αυτό το περιβάλλον, η παντοδυναμία της εικόνας και του διαδικτύου παθητικοποιεί τον άνθρωπο, ενώ η στείρα τεχνοκρατική εξειδίκευση στερεί από τους νέους την ουσιαστική πνευματική καλλιέργεια. Την κατάσταση αυτή επιτείνει η αποτυχία των παραδοσιακών φορέων αγωγής —όπως η οικογένεια, το σχολείο και η πνευματική ηγεσία— να προσφέρουν ποιοτικά εσωτερικά ερείσματα και υγιή πρότυπα, αφήνοντας τους νέους απροστάτεύτους απέναντι στην αναξιοκρατία και την κοινωνική σύγχυση.
Οι ψυχολογικές ανάγκες και τα εσωτερικά κίνητρα των νέων
Τέλος, καθοριστικό ρόλο παίζουν τα εγγενή ψυχολογικά χαρακτηριστικά της νεανικής ηλικίας. Η έλλειψη εμπειριών, η ανασφάλεια και η φυσική ανάγκη των νέων να ξεχωρίσουν από τη μάζα και να πετύχουν γρήγορη δόξα, τους εξωθούν στη δουλική μίμηση λαμπερών ειδώλων. Μάλιστα, η βιομηχανία του θεάματος επιλέγει σκόπιμα είδωλα από λαϊκά στρώματα για να διευκολύνει αυτή την ταύτιση. Καθώς, λοιπόν, οι νέοι λειτουργούν κυρίως συναισθηματικά και δεν έχουν αναπτύξει ακόμα επαρκή κριτική ικανότητα, αναζητούν στα κίβδηλα είδωλα ένα εύκολο, αν και απατηλό, στήριγμα απέναντι στη μοναξιά και το υπαρξιακό χάος.
