Ορισμός

Ο άνθρωπος έχει τη δυνατότητα, μόνος από τα υπόλοιπα έμβια ν’ αντιλαμβάνεται, να κρίνει, να εμβαθύνει, να επεξεργάζεται τις πληροφορίες που δέχεται. Αυτό το σύνολο των επεξεργασμένων πληροφοριών που ονομάζουμε γνώση, μπορεί να αναφέρεται στο  φυσικό περιβάλλον, στο ιστορικό παρελθόν, στο σύγχρονο κοινωνικό κόσμο. Το κατεξοχήν όμως αντικείμενο παρατήρησης και το σημαντικότερο πεδίο γνώσης για τον άνθρωπο είναι ο ίδιος ο εαυτός του. Η σαφής γνώση του εαυτού του είναι ηαυτογνωσία.

Η λέξη, όπως δηλώνει η ετυμολογία της (αυτός και γνώση) σημαίνει την επίπονη και συνεχή διαδικασία κατά την οποία ο άνθρωπος συνειδητοποιεί τις δυνατότητες και τις αδυναμίες του, τις κλίσεις και τα ενδιαφέροντά του, τις βαθιές του επιθυμίες και ανάγκες, τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματά του, τα συναισθήματα που φέρει μέσα του ή πυροδοτούνται από τα βιώματα της ζωής, τις αρχές και αξίες του, τα πάθη και τα ένστικτά του, τις αντιλήψεις και ιδέες που έχει διαμορφώσει ο ίδιος και τις πεποιθήσεις που φέρει από άλλους. Επίσης, ο άνθρωπος αποκτά επίγνωση του ποιος είναι, που θέλει να πάει, τι τον κάνει χαρούμενο και ευτυχισμένο, τι τον εμποδίζει στους στόχους του, ποια είναι τα λάθη του ή οι επαναλαμβανόμενες λανθασμένες επιλογές,  ποιοι είναι οι φραγμοί που βάζει ή που επιτρέπει να υπάρχουν για την εξέλιξή του, ποια είναι τα όρια που εξασφαλίζουν την ελευθερία του, ποιες οι ισορροπίες που τον οδηγούν στην αρμονία και γαλήνη.

Η γνώση του εαυτού  απασχόλησε τον άνθρωπο σε όλη την ιστορική του πορεία. Ο Σωκράτης και οι Πυθαγόρειοι την ανήγαγαν σε φιλοσοφικό σύστημα και στάση ζωής, οι Μαρξιστές την υιοθέτησαν στην πρακτική τους, ενώ ο άνθρωπος κατέφυγε σε διάφορα μέσα (ψυχανάλυση, ασκητισμός) προκειμένου να την κατακτήσει. Και τούτο, γιατί η προσπάθεια αυτή ισοδυναμεί με τη γνώση της ανθρώπινης φύσης που η ίδια θέτει εμπόδια και φραγμούς στην αυτογνωσία και στη στάση μας στη ζωή που συνεχώς θέτει καινούριες προκλήσεις. Γι’ αυτό και η διαδικασία της γνώσης του εαυτού μας δε φτάνει ποτέ σε πέρας, δεν κατακτάται ολοκληρωτικά, απλώς φτάνουμε σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό ο καθένας πιο κοντά στην αλήθεια του εαυτού μας.

Προϋποθέσεις αυτογνωσίας

Καταλαβαίνουμε ότι η αυτογνωσία δεν είναι μόνο ένα βύθισμα του ανθρώπου στον εσωτερικό κόσμο για ορισμένες διαπιστώσεις, αλλά συνάμα και η αντίληψη του χώρου στον οποίο υπάρχει και κινείται. Δεν υπάρχει δηλαδή ποτέ ο άνθρωπος μόνος του, αλλά πάντα σε σχέση με τους άλλους, με τις φυσικές και κοινωνικές συνθήκες της κάθε εποχής. Αν ξεκόψει απ’ αυτή τη σχέση και από τον προβληματισμό «σε ποια κοινωνία ζω, ποιοι είναι οι άλλοι, τι επικρατεί γύρω μου», τότε δε θα έχει την ικανότητα της σύγκρισης για το ποιος είναι ο ίδιος. Η συναισθηματική δομή του ανθρώπου, ο τρόπος των αντιδράσεων του, η διανοητική του οντότητα και το βάθος του προβληματισμού του στη ζωή αποτελούν τη διεργασία της αυτογνωσίας. Η αυτογνωσία, δηλαδή, προϋποθέτει τη γνώση του φυσικού κόσμου και των άλλων (ετερογνωσία), τη γνώση του έθνους του και της κοινωνίας, στο πλαίσιο των οποίων υπάρχει και απ’ όπου εξαρτάται η δράση και η πορεία του. Ο ανίδεος και ο απροβλημάτιστος δεν μπορεί να πει ότι γνωρίζει τον εαυτό του, αφού αγνοεί το περίγραμμα μέσα στο οποίο υπάρχει.

 Επίσης, η αυτογνωσία προϋποθέτει ψυχική δύναμη, τόλμη, θάρρος και πνεύμα ελευθερίας που αποδεσμεύει το άτομο από το φόβο, τη δειλία, τη φυγοπονία και τη βολικότητα του ψεύδους και του επιτρέπει να δεχτεί ποιος πραγματικά είναι με όλες τις συνέπειες αυτής της διαπίστωσης. Ο ευθύς και ειλικρινής εσωτερικός διάλογος, η γόνιμη ενδοσκόπηση, η συνεχής εγρήγορση, η διαύγεια του πνεύματος, η ψύχραιμη αξιολόγηση της κριτικής των άλλων είναι οι απαραίτητες πνευματικές προϋποθέσεις για να προσεγγίσει ο άνθρωπος το «είναι» του. Επιπλέον, η ισχυρή και πειθαρχημένη βούληση, η υπευθυνότητα και η ευσυνειδησία, ο ανιδιοτελής έρωτας για την αλήθεια και η έλλειψη εγωισμού βοηθούν το άτομο ν’ αποκτήσει αυτογνωσία.

Παράγοντες που συμβάλλουν στην αυτογνωσία

Σημαντική συμβολή στην προσπάθεια αυτή, μπορούν να προσφέρουν πολλοί παράγοντες εκ των οποίων οι πιο σημαντικοί είναι οι φορείς αγωγής και παιδείας. Έτσι, η οικογένεια παίζει το μέγιστο ρόλο, καθώς το άτομο μέσα στους κόλπους της συνειδητοποιεί την ύπαρξή του, διαμορφώνει το χαρακτήρα του, λαμβάνει ποικίλα ερεθίσματα και ωριμάζει βιολογικά, συναισθηματικά, πνευματικά και κοινωνικά. Το σχολείο μπορεί να συνδράμει σ’ αυτή την προσπάθεια μέσα από το πνευματικό και ηθικοπλαστικό του έργο, αν και όταν υπάρχει, τις δυνατότητες που δίνει στο άτομο να αναπτυχθεί, να καλλιεργήσει τις κλίσεις και τις δεξιότητες του, να ολοκληρώσει την προσωπικότητά του. Τα ΜΜΕ απ’ την άλλη, μέσα από τις γνώσεις, τις πληροφορίες, τα θετικά πρότυπα και μηνύματα που μπορούν να προβάλλουν βοηθούν το άτομο στην πορεία για τη γνώση του εαυτού του. Το κράτος μπορεί να βοηθήσει κάθε φορά που συντελεί σε μια οργανωμένη δημοκρατική κοινωνία με περιορισμένα προβλήματα και με ευκαιρίες ανάπτυξης και πολιτισμού.  Επιπρόσθετα, αυτή η ίδια η κοινωνία με τους όρους, τις συνθήκες ζωής και τις δομές που επιβάλλει, τις δυνατότητες και τις ευκαιρίες που προσφέρει για παρατήρηση, στοχασμό και έρευνα  συμβάλλει στην εσωτερική αναζήτηση και  αξιολόγηση. Τέλος, οι φίλοι, οι κοινωνικές συναναστροφές, οι ανθρώπινες σχέσεις, οι εμπειρίες, τα βιώματα, θετικά ή αρνητικά και η στάση που θα κρατήσουμε σε όλα αυτά, καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό τη γνώση του εαυτού μας.

Αυτογνωσία: Επώδυνη διαδικασία

Γνώση η οποία καθίσταται πολύ κοπιαστική και επώδυνη, διότι είναι δυσχερέστατη η παρακολούθηση από το ίδιο το άτομο των ψυχικών γεγονότων του. Είναι, δηλαδή, δύσκολο να είναι ταυτόχρονα υποκείμενο και αντικείμενο, παρατηρητής και παρατηρούμενος, κριτής και κρινόμενος. Δυσκολία που πλαισιώνεται από τα αποθέματα δύναμης που χρειάζονται για την προσέγγιση – της σκληρής συχνά – αλήθειας, από το φόβο μήπως ανατραπεί η εικόνα που είχαμε σχηματίσει για τον εαυτό μας, από την ανάγκη να ελεγχθεί η ανθρώπινη τάση εξωραϊσμού της πραγματικότητας και η τάση να εντοπίζουμε πιο εύκολα τις αδυναμίες των άλλων παρά τις δικές μας.

Η αυτογνωσία άλλωστε δεν είναι αυτοφυής υπόθεση. Γεννιέται και αυξάνει με τις εμπειρίες, περνάει απ’ το μονοπάτι του πόνου και είναι το θετικό αποτέλεσμα της διαλεκτικής των παθημάτων. Επειδή, λοιπόν, η ανθρώπινη φύση, τα γεγονότα, η κοινωνία, η ίδια η ζωή υπόκεινται σε διαρκή εξέλιξη, απαιτείται διαρκής και βασανιστικός έλεγχος, συνεχής επαγρύπνηση, μόνιμη στοχαστική λογική που έχει τη δύναμη να απορρίπτει τα εσφαλμένα και παραπλανητικά και να αποδέχεται τα ουσιώδη και ορθά. Κι αυτό δεν μπορεί να είναι εύκολο.

Τα ακοντίσματα της μοίρας, οι έφοδοι των αποτυχιών και τα χτυπήματα της άγνοιας  καταποντίζουν πολλές φορές τον άνθρωπο στο βυθό της απελπισίας και τον αποτρέπουν από την ενδοσκόπηση, την αναζήτηση της αλήθειας και την ανάληψη ευθυνών, εκεί που θα έπρεπε να τον χαλυβδώνουν, να τον θωρακίζουν με αγωνιστικό φρόνημα και να τον ωθούν στην αυτογνωσία. Κι αυτό γιατί η ζωή κερδίζεται με τον προσωπικό αγώνα και τα οδοφράγματα των εξωτερικών δυσκολιών γκρεμίζονται ευκολότερα, όταν ο άνθρωπος φωτίσει το εσώτατο «είναι» του και καταφέρει να ξεφύγει από τους «Λαιστρυγόνες και τους Κύκλωπες» που κουβαλάει μες την ψυχή του.

Η αξία της αυτογνωσίας

Αξίζει, λοιπόν, αυτός ο αγώνας και η επίπονη προσπάθεια αν αναλογιστεί κανείς, πόσες πολλές ωφέλειες προκύπτουν, τόσο για το άτομο, όσο και για το κοινωνικό σύνολο. Καταρχήν η αυτογνωσία βοηθάει το άτομο να διαπιστώσει το πνευματικό και ηθικό του βάρος, να συνειδητοποιήσει και να φέρει στο φως τις δυνατότητες, τις κλίσεις και τα χαρίσματά του, έτσι ώστε να τα αξιοποιήσει. Να αντικρίσει τα ελαττώματά του και να αναμετρηθεί με τις αδυναμίες του, έτσι ώστε να τα θεραπεύσει και να τα καταπολεμήσει. Να καλύψει συνειδητά  τα κενά του, να αναζητήσει τον λόγο της ύπαρξής του και να δώσει νόημα στη ζωή του.

Συντελεί καθοριστικά στην ποιοτική βελτίωση του, στην ουσιαστική κοινωνική του στάση, τον καθιστά μετριόφρονα και γενικά τον βοηθάει να διαμορφώσει ένα τρόπο ζωής ανοικτό και δεκτικό προς τους άλλους, στηριγμένο σε κοινωνικές αρετές, όπως η συνεργασία, η αλληλοβοήθεια, ο αλτρουισμός. Αυτός που έχει αυτογνωσία γνωρίζει τι τον ωφελεί και τι τον βλάπτει, τι μπορεί και τι δεν μπορεί να κάνει, ποιο δρόμο να ακολουθήσει για την επίτευξη των στόχων του, ποιες πρωτοβουλίες πρέπει να αναλάβει για την προσωπική του επιτυχία και την κοινωνική του καταξίωση. Φτάνει, λοιπόν, το άτομο σ’ ένα μόρφωμα της εικόνας του εαυτού του, αλλά και των άλλων, σε μια πληρέστερη εκτίμηση και γνώση του «εγώ» του, αλλά και γενικά της ανθρώπινης φύσης, της κοινωνικής κατάστασης και του «κοινωνικού γίγνεσθαι».

Με την αυτογνωσία ο άνθρωπος διαλύει τους φόβους και τις ψευδαισθήσεις  που έχουν θρονιαστεί μέσα του και τροφοδοτούνται από την άγνοια, και τη θέση τους παίρνει η ηρεμία, η εσωτερική γαλήνη, η ψυχική ισορροπία και δύναμη. Έτσι, η συνείδηση της δυσαρμονίας του και της σκλαβιάς του τον οδηγεί στην εσωτερική ελευθερία, στην αυτενέργεια για βελτίωση, στον αυτοσεβασμό και κατά συνέπεια στην εκδήλωση σεβασμού προς τους συνανθρώπους του.

Επιπλέον, με την αυτογνωσία το πνεύμα αποκτά ετοιμότητα και ευρύτητα και μπορεί με μεγαλύτερη ευκολία να αμφιβάλλει, να απορρίψει, να αποδεχτεί, να αναθεωρήσει και να οδηγηθεί έτσι, όσο είναι δυνατόν,  στην αντικειμενική αλήθεια. Έτσι, ο άνθρωπος έχοντας ως εφόδιο την αυτογνωσία, απαγκιστρώνεται από τα ένστικτα, τις παρορμήσεις και την θεωρητική προσέγγιση των πραγμάτων και αποκτούν μεγαλύτερο κύρος και ιδιαίτερη βαρύτητα οι πράξεις του, αφού είναι απόρροια βαθύτερου προβληματισμού.

Τον βοηθάει, επίσης, να αποκτήσει σταθερές πεποιθήσεις και «πιστεύω», να διαμορφώσει την ατομική του κοσμοθεωρία, διαφυλάσσοντας την ακεραιότητά του μακριά από τα ψευτοδιλήμματα της εποχής και τις παγίδες που παραμονεύουν. Ζει ο άνθρωπος, λοιπόν, μια πνευματική ζωή, οργανωμένη και συνειδητή απορρίπτοντας το ψεύδος και υπηρετώντας την αλήθεια γι’ αυτό και η ειλικρίνεια, η τιμιότητα, η υπευθυνότητα τον χαρακτηρίζουν. Γενικότερα ο άνθρωπος είναι σε θέση να κατανοήσει, να συναισθανθεί, να βρει λύσεις, αφού είναι λάτρης του διαλόγου και αποστρέφεται το δογματισμό, το φανατισμό, το ψέμα και την υποκρισία.

Λογικά διαπιστώνουμε ότι με την αυτογνωσία το άτομο διαθέτει τα εφόδια και τα  εσωτερικά στηρίγματα που χρειάζεται για να προβαίνει σε ορθές επιλογές και μάλιστα σ’ αυτούς τους τομείς της ζωής του που συμβάλλουν καθοριστικά στην ευτυχία του. Έτσι, αποκτά ορθό επαγγελματικό προσανατολισμό, αναλαμβάνει τη σωστή δράση και τις ευθύνες του μέσα στο επάγγελμά του για την κοινωνική καταξίωση, επιλέγει ανθρώπους που συμβάλλουν στην ισορροπία και την εξέλιξή του και τον σωστό σύντροφο για τη δημιουργία υγιούς οικογένειας.

Συμπερασματικά η ποιότητα ζωής του ανθρώπου εξαρτάται από το πόσο θα «σκύψει» μέσα στον εαυτό του και η ευρύτερη κοινωνική πρόοδος απ’ το πόσο η κοινωνία θα συμβάλλει στην αυτογνωσία των ανθρώπων κι από το αν θα τους αξιοποιήσει κατάλληλα στη συνέχεια. Αξίζει να σημειωθεί ότι έξω από το μαντείο των Δελφών, και πριν ο άνθρωπος πάρει χρησμό  από το Θεό, έγραφε «Γνώθι σαυτόν» για να γνωρίζει τι του αναλογεί ήδη στη ζωή του, έτσι ώστε  να μην αδικήσει το Θεό του.

Δυσκολίες και εμπόδια για αυτογνωσία

Παρόλη την αξία και την ωφελιμότητα της αυτογνωσίας, σήμερα ο άνθρωπος ολοένα και περισσότερο αλλοτριώνεται και χάνει τον εαυτό του. Στην προσπάθεια του να καλυτερέψει τις συνθήκες διαβίωσής του, έχει εγκλωβιστεί σ’ ένα κύκλο καταναλωτισμού, άγχους και ματαίωσης. Το ευδαιμονιστικό κλίμα της εποχής οδηγεί τον άνθρωπο στον αποπροσανατολισμό, στα λανθασμένα πρότυπα, στο ανελέητο κυνήγι του κέρδους, στον αμοραλισμό, στην εντατικοποίηση των προσπαθειών και της εργασίας για την πρόσκτηση όλο και περισσότερων αγαθών. Για το όραμα ευζωίας, που έντεχνα μεθοδεύουν οι ιθύνοντες της καταναλωτικής κοινωνίας, ο άνθρωπος σήμερα καταθέτει πολύ απ’ το χρόνο του και την ενέργειά του και βάζει ενέχυρο τον ίδιο του τον εαυτό  και τη ζωή του. Ο σημερινός άνθρωπος έχει αποβάλλει τα ηθικά και ψυχικά του ερείσματα σαν περιττές αποσκευές κι έχει σπάσει τις γέφυρες του εσωτερικού διαλόγου που οδηγεί στην αυτογνωσία.

Εξάλλου, περισσότερο από κάθε εποχή η σημερινή δημιουργεί στο άτομο εφησυχασμό, καθώς πολλά του παρέχονται εύκολα και έτοιμα, ακόμα κι αυτή η ίδια η γνώση, με συνέπεια να καθίσταται ιδιαίτερα δύσκολη η προσέγγιση του εαυτού μας. Ο υπερβολικός όγκος πληροφοριών λόγω της τεχνολογικής έκρηξης, οι ταχείς μετασχηματισμοί, η ιλιγγιώδης ταχύτητα των γεγονότων, η αστικοποίηση έχουν συντελέσει σημαντικά στην έλλειψη ελεύθερου χρόνου αλλά και στη σύγχυση του ανθρώπου, με αποτέλεσμα να καθίσταται δύσκολη η συγκέντρωση και ο νηφάλιος στοχασμός,   οπότε και η εσωτερική αναζήτηση.

Η γενικότερη αλλοτρίωση που υφίσταται το άτομο σε όλους τους τομείς της ζωής του, αναχαιτίζει την πορεία προς την αυτογνωσία, αφού παρατηρείται αποπροσανατολισμός  και παθητικοποίηση.  Έτσι, η εργασία άκρως μηχανοποιημένη, τυποποιημένη, εξειδικευμένη με προβλήματα όπως ο φόβος της  ανεργίας, ο σκληρός ανταγωνισμός, η εντατικοποίησή της, παρεμποδίζει το άτομο απ’ την πραγματική δημιουργία, παύει να είναι έκφραση του εαυτού του και γίνεται μόνο ανάγκη και πολλές φορές αγγαρεία. Η προβληματική εργασία καθώς και οι υπόλοιπες δυσκολίες στη ζωή έχουν ως συνέπεια τη μηχανοποιημένη, παθητική και νόθη ψυχαγωγία. Ο άνθρωπος αντί στον ελεύθερο χρόνο του να επιζητά τον εσωτερικό διάλογο με τον εαυτό του ή να αναζητά ουσιαστικά ερεθίσματα για  αυτογνωσία, κάνει οποιαδήποτε απεγνωσμένη προσπάθεια για να «φύγει», να ξεχάσει ό,τι τον πιέζει, ό,τι τον πονάει, τα λάθη του, τα άσχημα συναισθήματά του, τις χαοτικές και επικίνδυνες σκέψεις του, δηλαδή τον εαυτό του.

 Ο σύγχρονος άνθρωπος δεν έχει εσωτερική ζωή, γιατί κάτω από το βάρος των προβλημάτων που βιώνει, δεν τολμά να δει τη ζωή του. Φοβάται να αντικρίσει κατάματα τα όνειρα που προδόθηκαν, τα «πιο μεγάλα θέλω που έκαναν πίσω», τις δυσκολίες που του δείχνουν τις αδυναμίες και ελλείψεις του, τις χαμένες ευκαιρίες, το χαμένο χρόνο… γιατί αυτά θα του φανερώσουν το δικό του μερίδιο ευθύνης απέναντι στα προβλήματα, το αγύμναστο κομμάτι της ψυχής του. Μέσα σε μια κοινωνία που νοσεί και του καταπατά ελευθερίες και δικαιώματα, παύει να εκτιμά, να σέβεται και να αγαπά τον εαυτό του για να του αφιερωθεί και να τον εξυψώσει, για να βρει τη δύναμη να ξεριζώσει με χέρι ανελέητο από τα σωθικά του ό,τι τον φυλακίζει και τον μειώνει. Έτσι, αναλώνεται στα επουσιώδη, σε βολικές φυγές και εκτονώσεις, αφήνεται στην επιφάνεια της μάζας και χάνει την εσωτερικότητα του και την ουσία της υπόστασής του.

Η ουσία χάνεται και μέσα από την απουσία των πραγματικών φίλων και την κρίση που υπάρχει στην επικοινωνία. Οι ανταγωνιστικές, επιφανειακές ιδιοτελείς σχέσεις, η κολακεία  και η ζήλια, δηλαδή η έλλειψη γνήσιου ενδιαφέροντος και η  απόκρυψη της αλήθειας από τα άτομα που μας περιβάλλουν δυσκολεύουν τη πορεία προς την ουσιαστική γνώση του εαυτού μας.

Τέλος, η κρίση που διέρχονται όλοι οι φορείς αγωγής και παιδείας, η κρίση του θεσμού της οικογένειας, οι λανθασμένες παιδαγωγικές μέθοδοι, το ανεπαρκές και ανάπηρο εκπαιδευτικό σύστημα, η παραπληροφόρηση, η προπαγάνδα, τα λανθασμένα πρότυπα που προβάλλουν τα ΜΜΕ δεν αφήνουν περιθώρια στον άνθρωπο να εντοπίσει τις πραγματικές του ανάγκες και επιθυμίες, δε τον βοηθούν ν’ απελευθερώσει τις δημιουργικές του δυνάμεις και να συνειδητοποιήσει τις αδυναμίες του. (Αναλυτικά οι Φορείς αν απαιτεί το θέμα)

Τι να κάνουμε για τη γνώση του εαυτού μας

Αγωνία του σημερινού ανθρώπου, λοιπόν, πρέπει να αποτελέσει το πόσο θα μπορέσει να αυτοκαθοριστεί και να μην υποκύψει στις εντολές της μάζας και τους δελεαστικούς πειρασμούς της καταναλωτικής κοινωνίας. Από τον ίδιο εξαρτάται να υψώσει απεριόριστα μέσα του τον άνθρωπο και να κερδίσει την ελευθερία του και την αυτοεκτίμησή του. Αν θελήσει, λοιπόν, τη σωτηρία του, μπορεί να την επιτύχει. Αν θελήσει να γνωρίσει τον εαυτό του και να δώσει απαντήσεις, χρειάζεται ένα πρώτο βασικό βήμα: να θέσει ερωτήματα! Χρειάζεται να προσφέρει στον εαυτό του κάποιες ώρες μοναχικότητας και συγκέντρωσης και να αφεθεί σ’ ένα εσωτερικό διαλογικό στοχασμό. Χρειάζεται καθετί που ζει, να το βιώνει ουσιαστικά, καθετί που παίρνει απ’ έξω, να το δουλεύει βαθιά μέσα του, κάθε απάντηση που γυρεύει, να την αναζητά στο βυθό. Και στο βυθό βρίσκεται μόνο η ψυχή του ανθρώπου. Συνταξιδιώτες σ’ αυτό το ταξίδι περιπέτειας μπορεί να είναι το βιβλίο, η μουσική, τα χρώματα, ο ουρανός και η θάλασσα, τα δέντρα και τα ζώα, οι αρχαίοι ναοί, οι άνθρωποι, ο Θεός…καθετί που περιέχει πνεύμα και ψυχή! Ακόμα και οι άνθρωποι που μας ενοχλούν, μας εκνευρίζουν και δεν αντέχουμε, μας δείχνουν τα στοιχεία στον εαυτό μας που μας ενοχλούν, ό,τι δεν αντέχουμε πάνω μας. Ακόμα κι αυτοί που γίνονται δυσάρεστοι γιατί μας φέρνουν αντιμέτωπους με τη σκιά μας, μπορούν να μας δείξουν το δικό μας φως. Από τη θέληση και την οπτική μας εξαρτάται. 

 Μεγάλο ρόλο για να φτάσει ο άνθρωπος σ’ αυτή την ωριμότητα μπορεί να παίξει η οικογένεια.  Ο νέος θα πρέπει να βοηθιέται από την αρχή να ανακαλύψει σιγά – σιγά τον εαυτό του, να καλλιεργήσει την κρίση του, να προβληματιστεί και να αποκτήσει εμπειρίες που θα εμπλουτιστούν αργότερα στο σχολείο και στο ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον με τους φιλικούς δεσμούς και τις σχέσεις που θα δημιουργήσει. Επίσης τα ΜΜΕ,  οι πολιτιστικοί φορείς, οι πνευματικοί άνθρωποι, η ίδια η επίσημη πολιτεία με την κοινωνική μέριμνα και πρόνοια που εφαρμόζει μπορούν να βοηθήσουν σημαντικά στην πορεία ανακάλυψης του εαυτού μας.

Συμπέρασμα

Όλα τα παραπάνω συγκλίνουν στο συμπέρασμα ότι η πορεία προς την αυτογνωσία είναι  βασανιστική, όμως αξίζει, γιατί δίνει νόημα και περιεχόμενο στη ζωή των ανθρώπων και οδηγεί στην ευτυχία και την ολοκλήρωση. Και οι κοινωνίες που αποτελούνται από ώριμα και συνειδητοποιημένα άτομα χαράζουν σταθερή πορεία πλεύσης προς το ατομικό και συλλογικό καλό και πετυχαίνουν την καλύτερη άμυνα απέναντι σ’ όλους τους εξωτερικούς κινδύνους.

Στόχος, λοιπόν, του κάθε ανθρώπου θα πρέπει να είναι η πορεία προς την αυτογνωσία, γιατί μόνο τότε θα καταφέρει να βγει από τη δίνη των προβλημάτων όχι γιατί απαραίτητα θα τα λύσει αλλά γιατί θα αλλάξει την οπτική που τα αντιμετωπίζει. Μόνο τότε θα πετύχει την υπέροχη αρμονία του συνδυασμού της γνώσης του τι δεν μπορεί να αλλάξει, οπότε οφείλει να το αποδεχτεί με σοφία και του τι μπορεί να αλλάξει, οπότε οφείλει τη συνέχιση του αγώνα με δύναμη και τιμιότητα. Μόνο με πυξίδα την αυτογνωσία το ταξίδι της ζωής γίνεται ευχάριστο, ενδιαφέρον και συναρπαστικό!

Αποφθέγματα για αυτογνωσία

«Δύσκολο να γνωρίζεις τον εαυτό σου αλλά εύκολο να συμβουλεύεις τους άλλους». Θαλής

«Ποτέ μην έχεις μεγάλη ιδέα για τον εαυτό σου αλλά και ποτέ μην περιφρονήσεις τον εαυτό σου». Ισοκράτης

«Σκάβε μέσα σου. Μέσα σου είναι η πηγή του καλού και θα αναβλύζει πάντα αν την αναζητάς». Μάρκος Αυρήλιος

«Τα πράγματα που αγαπάμε μας λένε ποιοι είμαστε».    Θωμάς Ακινάτης

«Πρώτα πες στον εαυτό σου ποιος θέλεις να είσαι και μετά να κάνεις όσα κάνεις σύμφωνα με αυτό». Επίκτητος

«Το να ξέρεις τους άλλους είναι ευφυΐα. Το να ξέρεις τον εαυτό σου είναι σοφία. Το να κυριαρχείς στους άλλους είναι ισχύς. Το να κυριαρχείς στον εαυτό σου είναι πραγματική δύναμη». Λάο Τσε

«Όλη η ιδέα που έχεις για τον εαυτό σου είναι δανεισμένη από αυτούς που δεν έχουν ιδέα ποιοι είναι οι ίδιοι». Όσσο

«Όλα όσα μας ενοχλούν στους άλλους μπορούν να μας οδηγήσουν στην κατανόηση του εαυτού μας». «Αυτό που δε θέλει να ξέρει κανείς για τον εαυτό του καταλήγει να επέρχεται ως πεπρωμένο».    Καρλ Γιουνγκ

«Πρώτα ανακάλυψε τον άνθρωπο μέσα σου, αν θες να διδάξεις ανθρωπιά στους άλλους».

«Βαθιά μέσα του κανένας άνθρωπος δεν είναι δυνατόν να έχει σε μεγάλη υπόληψη τον εαυτό του» Μαρκ Τουαίην

Πρέπει ο καθένας να επιλέξει ανάμεσα στον αυτοπροσδιορισμό του και στον προσδιορισμό του από τους άλλους». Μάριος Πλωρίτης

«Θέλεις να ξέρεις ποιος είσαι; Μη ρωτάς. Πράξε. Η πράξη θα σε περιγράψει και θα σε προσδιορίσει» Τόμας Τζέφερσον

«Αυτό που είναι πρωταρχικό να αλλάξουμε σε ένα προβληματικό άτομο, είναι ο τρόπος που αντιλαμβάνεται τον εαυτό του». Αβραάμ Μάσλοου.

«Αυτό που με κρατάει στη ζωή είναι η εικόνα που έχω για τον εαυτό μου. Δεν ξεγελάστηκα ποτέ από την εικόνα που είχαν οι άλλοι για μένα». Τζον Λένον

«Οι ζωές μας προοδεύουν μόνο όταν παίρνουμε ρίσκα. Και το πρώτο και πιο δύσκολο ρίσκο που μπορούμε να πάρουμε είναι να είμαστε ειλικρινείς με τον εαυτό μας».  Άντερσον

«Δεν ξέρει τη δύναμη του αυτός που δεν έχει γνωρίσει δυσκολίες». Μπεν Τζόνσον

«Να είσαι ευτυχισμένος σημαίνει να μπορείς να γνωρίσεις τον εαυτό σου χωρίς να τρομάξεις». Γουώλτερ Μπέντζαμιν

«Οι άνθρωποι λατρεύουν σαν αυτογνωσία αυτό που μισούν σαν κατηγορία». Έλιας Κανέτι

«Πάντα το ίδιο συμβαίνει: από τη στιγμή που θα απελευθερωθείς, είσαι αναγκασμένος να ρωτήσεις ποιος είσαι». Ζαν Μποντριγιάρντ

«Συχνά λέμε ότι ο ένας ή ο άλλος δεν έχει βρει ακόμα τον εαυτό του. Όμως ο εαυτός δεν είναι κάτι που βρίσκει κανείς αλλά κάτι που δημιουργεί».  Τόμας Σαζ

«Όταν δεν είμαστε τίποτα, απαιτούμε από τους άλλους να μας βρουν κάτι». Τζωρτζ Πέρος

«Η πιο υπέροχη έκπληξη στη ζωή είναι  να ανακαλύπτεις ξαφνικά την ίδια σου την αξία». Μάξουελ Μαλτζ

«Ο πρώτος κανόνας είναι ότι δεν πρέπει να ξεγελάς τον εαυτό σου, δεδομένου ότι είναι το πιο εύκολο πράγμα». Ρίχαρντ Φέινμαν

«Έρχεται κάποια στιγμή σε κάθε ζωή που πρέπει να αποδεχτείς τον εαυτό σου. Δεν έχει πια να κάνει με το ποιος πρόκειται να γίνεις. Έχει να κάνει με αυτό που είσαι και μ’ αυτό που πάντα θα είσαι». Τζον Φόουλς

«Ε κακομοίρη άνθρωπε, μπορείς να μετακινήσεις βουνά, να κάμεις θάματα, κι εσύ να βουλιάζεις στην κοπριά, στην τεμπελιά και στην απιστία! Θεό έχεις μέσα σου, Θεό κουβαλάς και δεν το ξέρεις – το μαθαίνεις μονάχα την ώρα που πεθαίνεις, μα ‘ναι πολύ αργά».   Νίκος Καζαντζάκης

«Αλλά κάτεχε ότι μονάχα κείνος που παλεύει το σκοτάδι μέσα του, θα ΄χει μεθαύριο μερτικό δικό του στον ήλιο» (Άξιον Εστί)   Οδυσσέας Ελύτης