Ορισμοί εννοιών : Η βάση της σκέψης, της κατανόησης, της επικοινωνίας
Όλα είναι θέμα έκθεσης.
Σήμερα, λοιπόν, το θέμα μας είναι ορισμοί εννοιών. Ποιο ακριβώς θέμα αφορά αυτό; Στην ουσία, τη γλώσσα. Γιατί όταν ξέρουμε το περιεχόμενο των λέξεων, την πραγματική τους σημασία, την έννοιά τους, τότε οι λέξεις δεν είναι κούφιες. Υπάρχει και ένα κείμενο που ονομάζεται έτσι, «κούφιες λέξεις».
Οι άνθρωποι αποφεύγουν να εννοούν αυτό που θέλει ο καθένας. Αυτό συνιστά το φαινόμενο του υποκειμενισμού της εποχής μας. Και αποφεύγουν να μπερδεύονται και να συγχέουν τους όρους μεταξύ τους, χωρίς να ξέρουν ουσιαστικά τι λένε και τι εννοούν, που αυτό συνιστά το φαινόμενο της ιδεολογικής σύγχυσης της εποχής μας.
Οπότε, μας χρειάζεται να ξέρουμε το περιεχόμενο, για να μπορούμε να προσδιορίσουμε όλα τα υπόλοιπα που θα μας ρωτήσουν. Είναι σαν να έχουμε ένα οικοδόμημα και έχουμε τη βάση, όπως έχω ξαναπεί, για να μπορεί εκεί πάνω να χτιστεί κάθε σκέψη.
Εάν ο μαθητής δεν γνωρίζει τις έννοιες, δεν μπορεί να καταλάβει γενικότερα, δεν έχει υπόψη του τι σημαίνουν έννοιες. Δεν μπορεί να καταλάβει συνολικά το νόημα ενός κειμένου. Κατ’ επέκταση, δεν μπορεί να κάνει περίληψη, δεν μπορεί να απαντήσει μετά σε ένα ερώτημα κατανόησης του κειμένου και δεν μπορεί, πάρα πολλές φορές, να αντιληφθεί το θέμα της έκθεσης, το βασικό ερώτημα που καλείται να γράψει, λοιπόν, να παραγάγει λόγο. Και, κατ’ επέκταση, μοιραία πέφτει «εκτός θέματος». Και η επιχειρηματολογία του είναι ελλιπής ή προβληματική, λανθασμένη, εφόσον έχει καταλάβει κάτι άλλο.
Αυτό τώρα αφορά μόνο τους μαθητές; Όχι. Αφορά και εμάς. Όταν και εμείς δεν αντιλαμβανόμαστε τις έννοιες, έχουμε παρόμοιες δυσκολίες. Ούτε εμείς μπορούμε να καταλάβουμε ένα κείμενο, ούτε μπορούμε να παρακολουθήσουμε μια ομιλία, μια συζήτηση. Δεν μπορούμε και εμείς να επικοινωνήσουμε, δεν μπορούμε να αντιληφθούμε τα πράγματα γύρω μας. Δεν μπορούμε να ορίσουμε και την ίδια μας τη ζωή, θα έλεγα, αποπροσανατολιζόμαστε. Γινόμαστε εύκολα θύματα χειραγώγησης και εκμετάλλευσης του κάθε επιτήδειου. Και, με άλλα λόγια, εμείς πέφτουμε «εκτός επικοινωνίας», «εκτός νοήματος ζωής», «εκτός εαυτού».
Μας αφορά, λοιπόν, άμεσα όλους μας αυτό εδώ.
Θέλω να σας τονίσω ότι οι εξουσίες, που ξέρουν πάντα πιο καλά από εμάς τα πράγματα — όλες οι δικτατορίες, τα ολοκληρωτικά καθεστώτα — κατ’ επέκταση, λοιπόν, οι εξουσίες, έτσι όπως το είπα, όταν μετατρέπουν τον πολιτικό λόγο- τον γνήσιο πολιτικό λόγο, τον δημοκρατικό – σε προπαγανδιστικό, η καίρια τακτική για να το καταφέρουν αυτό, ύψιστης σημασίας, η πιο σημαντική δηλαδή, είναι η αλλοίωση των εννοιών.
Στηρίζονται πάνω σε αυτό, στην αλλοίωση του νοήματος των λέξεων. Ποιων λέξεων; Τραπέζι, πάτωμα, γραφείο; Όχι. Οι υψηλές έννοιες που παίζουν ρόλο για τη ζωή μας και για την ποιότητα της ζωής μας: ελευθερία, πρόοδος, ανάπτυξη, οικονομική ανάπτυξη, ευημερία, λαός, έθνος, εθνική σωτηρία, ειρήνη, δημοκρατία. «Τάξις και Ηθική», που έλεγε και ο Αυλωνίτης, ή «Πατρίς, Θρησκεία, Οικογένεια». Εντάξει, λέω γνώριμες έννοιες. Σε αυτές στηρίζονται για να μπορέσουν, λοιπόν, να καταφέρουν τον σκοπό τους, που είναι να μας χειραγωγήσουν.
Αν διαβάσετε τους λόγους του Χίτλερ, μιλάει μέσα για ευγένεια, για ήθος, για αξιοκρατία, για πολιτισμό. Και λες: «Τι έγινε, ρε παιδιά τώρα; Ποιος τα λέει όλα αυτά;» Αυτά, εντωμεταξύ, που σας λέω αυτή τη στιγμή, υπάρχουν όλα μέσα στο βιβλίο της Τρίτης Λυκείου, το σχολικό βιβλίο της Τρίτης Λυκείου. Για να καταλάβουμε, δηλαδή, ότι διδάσκονται στα παιδιά, άσχετα αν δεν διδάσκονται.
Επίσης, λοιπόν, και στη δική μας περίπτωση — να πάρουμε τη δική μας — το έχει θέσει υπέροχα ο Σεφέρης στο ποίημά του. Λέω τους στίχους:
«Ελλάς, πυρ! Ελλήνων, πυρ! χριστιανών, πυρ! Τρεις λέξεις νεκρές. Γιατί τις σκοτώσατε;» Και… Είναι σκοτωμένες οι λέξεις, γιατί, στην ουσία, δεν αποδίδουν το περιεχόμενό τους.
Η «Ελλάδα» παραπέμπει στο φως, στον πολιτισμό, στην ανάπτυξη, στη δημοκρατία. Και τη χρησιμοποιεί, λοιπόν, ως λέξη η χούντα, ακριβώς γιατί είμαστε συνδεδεμένοι απόλυτα με την πατρίδα μας, για να συνδεθούμε και με το ολοκληρωτικό καθεστώς, να γίνει αυτή η σύνδεση. «Ελλήνων»: που ανήκει στους Έλληνες. Όχι, δεν ανήκε στους Έλληνες. Ανήκε μόνο στους ομοϊδεάτες, γιατί όλοι οι άλλοι, οι δημοκράτες, ήταν σε φυλακές και εξορίες. «Χριστιανών»: η έννοια του χριστιανού, κατεξοχήν μάλλον ο Χριστός δίδαξε αγάπη, καλοσύνη, συγχώρεση. Καμία σχέση. Κοιτάξτε, λοιπόν, γιατί είναι σκοτωμένες οι λέξεις.
Τώρα, βέβαια, δεν χρειάζεται να πάμε και πίσω. Μπορούμε να πάμε στο σήμερα και να δούμε κάθε πολιτικό λόγο, τι λέξεις χρησιμοποιούνται. Και στις προεκλογικές περιόδους, και στις προγραμματικές δηλώσεις τους κάθε φορά, και σε όλα τα λογύδρια υποσχεσιολογίας. Να δούμε λιγάκι, έτσι, αν τις εννοούν πραγματικά αυτές τις λέξεις και αν τηρούνται.
Κοιτάξτε ότι όλο το σύστημα στηρίζεται στην έννοια της αλλαγής του περιεχομένου των λέξεων. Και όταν εμείς γνωρίζουμε πραγματικά τι σημαίνουν αυτές, δεν μπορούμε να πιαστούμε κορόιδα. Όχι μόνο εκεί — γενικότερα στη ζωή μας. Σε οτιδήποτε μας λέει ένας άνθρωπος, θα έχουμε τη δυνατότητα να καταλάβουμε αν είναι αυτή η έννοια είναι σωστή, αν το εννοεί, ή αν δεν θα έπρεπε να την πιάνει καν τη λέξη στο στόμα του.
Πάμε τώρα σε συγκεκριμένα παραδείγματα που έχουν πέσει στο μάθημα της έκθεσης και θα πάμε και σε έννοιες που μας ενδιαφέρουν λίγο περισσότερο.
Ένα τέτοιο παράδειγμα είναι η γλώσσα.
Εάν, ας πούμε, πέφτει θέμα έκθεσης για τη γλώσσα και κάποιος την έχει συνδέσει στο μυαλό του με τον βασικό ρόλο που επιτελεί η γλώσσα, που είναι η επικοινωνία, τότε δεν θα πάει να γράψει σε ένα ερώτημα που θα του λένε «πες μου την αξία της γλώσσας» τα θετικά της γλώσσας, αλλά θα γράψει για την επικοινωνία. Άρα είναι εκτός θέματος.
Εδώ, λοιπόν, έχει γίνει ένα λογικό άλμα στη σκέψη. Γιατί η γλώσσα λογαριάζεται πρώτα ως ενδιάθετος λόγος, δηλαδή είναι ταυτισμένη με τη σκέψη. Υπάρχει πρώτα μέσα μας και μετά εκ-φράζεται: «Εκ- φράζω», φράσσω που σημαίνει ομιλώ, λέγω, εξηγώ και βγαίνει προς τα έξω.
Όσες φορές, ας πούμε, κάνω εσωτερικό διάλογο, σχεδιάζω, βάζω μπροστά τα όνειρά μου, προσεύχομαι, σκέφτομαι, κάνω τους συλλογισμούς μου, μπορεί και να μην εκφραστούν όλα αυτά. Κάποια θα εκφραστούν. Άρα, μία από τις λειτουργίες της γλώσσας είναι η επικοινωνία.
Σε μια τέτοια περίπτωση, λοιπόν, το επιχείρημα που είπαμε λίγο πριν με τις υψηλές έννοιες: ότι με τη γλώσσα εμβαθύνουμε στις αξίες και προσανατολιζόμαστε σύμφωνα με αυτές και με τις αρετές και δεν πέφτουμε θύματα εκμετάλλευσης και άρα μπορούμε να έχουμε την ελευθερία μας, δεν θα υπήρχε ως επιχείρημα. Γιατί κάποιος σκέφτεται μόνο την επικοινωνία.
Πάω μετά σε ένα άλλο παράδειγμα, που είναι η παράδοση.
Τι ακριβώς σκεφτόμαστε με την έννοια της παράδοσης; Είναι λιγάκι πιο αστείο αυτό που θα πω τώρα, απλά να το καταλάβουμε. Αν κάποιος την έχει συνδέσει με το αρνάκι στη σούβλα και με τη φουστανέλα, στο ερώτημα «γιατί ο άνθρωπος απομακρύνεται από την παράδοση», τι ακριβώς θα πάει να γράψει;
Ότι έχει φτάσει το αρνάκι 15€ το κιλό και δεν συμφέρει; Και ότι η φουστανέλα έχει, δεν ξέρω γω, πόσα μέτρα ύφασμα; Καταλαβαίνετε, λοιπόν, ότι δεν μπορείς να αντιμετωπίσεις το θέμα έτσι.
Να θυμηθώ στη δική μου χρονιά ότι είχε πέσει ένα απόσπασμα από τον Μακρυγιάννη και μίλαγε μέσα για αγάλματα και κούρους. Τα αγάλματα παραπέμπουν στην έννοια του πολιτισμού. Ο πολιτισμός είναι μια ευρύτερη έννοια και η παράδοση είναι υποσύνολο.
Υπήρχε, λοιπόν, μια ιδιαιτερότητα στο θέμα. Δεν αναφερόταν καθόλου η έννοια «πολιτισμός». Έπρεπε ο μαθητής να καταλάβει μόνος του ότι, εφόσον μιλάγαμε για αγάλματα το θέμα ήταν ο πολιτισμός. Έπρεπε να γράψουμε για αυτόν. Όσα παιδιά γράψανε για την παράδοση, έπεσαν εκτός θέματος και ήταν κάτω από τη βάση.
Και εγώ πολλές φορές κάνω ένα τεστάκι και λέω «Παιδιά, πάρτε το τετράδιο, σε μια σελίδα φτιάξτε δύο στήλες, στη μία γράψτε “παράδοση” και στην άλλη “πολιτισμός”. Εγώ θα σας λέω λέξεις και σεις θα τις βάζετε αντίστοιχα από δω και από κει». Και αρχίζω και λέω λέξεις: Παρθενώνας, βυζαντινή εκκλησία, ζυμωτό ψωμί, Καραγκούνα, Αφροδίτη της Μήλου, παιάνας, αρχαία τραγωδία — και πρέπει να τα βάλουν από εδώ ή από εκεί. Του Κουτρούλη ο γάμος! Αυτό έχω να πω μόνο.
Να σας δείξω και ένα άλλο παράδειγμα, που είναι η μίμηση.
Η μίμηση μπορεί να είναι θετική, όταν το πρότυπο, από το οποίο υιοθετούμε στοιχεία, είναι θετικό και η υιοθέτηση αυτή είναι δημιουργική, είναι ελεύθερη, προσαρμόζω στοιχεία στην προσωπικότητά μου.
Η μίμηση μπορεί να είναι και αρνητική, όταν το πρότυπο είναι λανθασμένο και όταν γίνεται δουλική αντιγραφή των στοιχείων. Οπότε εκεί δεν κερδίζω τίποτα ως άνθρωπος και ως προσωπικότητα. Αυτό είναι το φαινόμενο του μιμητισμού.
Όταν, λοιπόν, ζητούσε το θέμα συνέπειες, τα παιδιά, επειδή είχαν στο μυαλό τους τον μιμητισμό, έγραψαν μόνο αρνητικά. Δεν έγραψαν θετικά και αρνητικά, ως όφειλαν.
Πάω σε ένα ακόμη παράδειγμα: Διασκέδαση – ψυχαγωγία.
Αν ανοίξουμε το λεξικό, αυτές οι δύο έννοιες δίνονται ως συνώνυμες. Όμως, στα κείμενα οι συγγραφείς όταν αναλύουν το θέμα της ενασχόλησης του ανθρώπου με διάφορα πράγματα στον ελεύθερο χρόνο, είναι αντίθετες.
Αν η ενασχόληση είναι δημιουργική, τότε είναι ψυχαγωγία. Αν είναι λανθασμένη, είναι διασκέδαση. Η «διασκέδαση» σημαίνει «δια-σκεδάζω» από το διασκεδάννυμι που σημαίνει διασκορπίζω. Δηλαδή σκορπίζω τις έγνοιες, τα προβλήματα, τα άγχη μου. Και σκορπίζω τέλος και τον ίδιο μου τον εαυτό μου για να αδειάσω, να ξεφύγω. Άρα η διασκέδαση είναι εκτόνωση, εκφόρτιση.
Ενώ η «ψυχαγωγία» είναι αγωγή της ψυχής. Δηλαδή κάτι που με διδάσκει, με αναβαθμίζει, με γεμίζει, «γεμίζω μπαταρίες λέμε»
Στη μία περίπτωση έχω γεμίσει με αρνητικά συναισθήματα και πάω να αδειάσω, να εκτονωθώ να ξεφύγω. Στην άλλη έχω αδειάσει από τα θετικά μου και τη δύναμή μου και πάω να γεμίσω. Και αυτό έχει τεράστια διαφορά. Γι’ αυτό μιλάμε για «χάσιμο χρόνου» και «σκόρπισμα χρόνου» από τη μία, ενώ από την άλλη για καλλιέργεια και γέμισμα.
Άλλο παράδειγμα: παιδεία, εκπαίδευση.
Η παιδεία είναι μια ευρύτερη έννοια. Η εκπαίδευση είναι πάλι υποσύνολο της παιδείας. Τι είναι η παιδεία; Η παιδεία είναι η γενικότερη καλλιέργεια του ανθρώπου σε όλους τους τομείς, σε όλα τα επίπεδα — πνευματικό, ψυχικό, ηθικό, κοινωνικό — ώστε ο άνθρωπος να γίνει μια αυτόνομη, ολοκληρωμένη προσωπικότητα και να είναι ελεύθερος.
Τι είναι η εκπαίδευση; Κάτι πιο συγκεκριμένο και ειδικό. Είναι η συστηματική μετάδοση γνώσεων, ώστε οι κλίσεις και οι δυνατότητες ενός ανθρώπου να μετατραπούν σε ικανότητες. Ένας άνθρωπος έχει τη δυνατότητα να σκέφτεται και, με την κατάλληλη γνώση, γίνεται ικανός να λύνει ασκήσεις μαθηματικών, φυσικής. Έχει την κλίση να πιάνουν τα χέρια του, να φτιάχνει διάφορα πράγματα, και με την κατάλληλη γνώση γίνεται τεχνικός, γίνεται χτίστης, γίνεται μηχανικός, γίνεται κάτι από όλα αυτά.
Εκπαίδευση, με αυτήν την έννοια, παίρνουν και τα ζώα. Δεν τους δίνω βέβαια συστηματικά και οργανωμένα γνώσεις, αλλά τους δίνω ερεθίσματα. Δηλαδή ο σκύλος, από τη φύση του, έχει τη δυνατότητα να μυρίζει, έχει την όσφρηση. Συστηματικά λοιπόν του δίνω τα ερεθίσματα που χρειάζεται για να μπορεί, ας πούμε, να βρίσκει και να εντοπίζει τρούφες στο βουνό ή να εντοπίζει ναρκωτικά. Το δελφίνι έχει από μόνο του, στη φύση του, τη δυνατότητα να βγαίνει από το νερό και να κάνει άλματα, και εγώ του δίνω ερεθίσματα ώστε συστηματικά να περνάει μέσα από ένα στεφάνι.
Αυτή είναι η διαφορά λοιπόν στην έννοια, ότι εκπαίδευση παίρνουν και τα ζώα, παιδεία παίρνει μόνο άνθρωπος, γιατί μόνο ο άνθρωπος μπορεί να είναι ελεύθερος.
Και, μιας που λέω λοιπόν τη λέξη «ελεύθερος», ας ασχοληθούμε και με αυτή.
Μας ενδιαφέρει λοιπόν έτσι, στην καθημερινότητά μας, τι ακριβώς είναι ελευθερία.
Δείτε πόσες φορές τώρα την έχουμε συνδέσει με την ασυδοσία. Διότι αν τώρα κάποιος έχει βάλει στο μυαλό του ότι ελευθερία είναι «κάνω ό,τι θέλω, ό,τι μου έρχεται στο κεφάλι, ό,τι μου καπνίσει», όπως λέμε, είναι βέβαιο ότι παραβιάζει δικαιώματα άλλων και είναι βέβαιο ότι αυτό έχει μετατραπεί σε σκλαβιά και για τον ίδιο, και δεν το έχει καταλάβει.
Δηλαδή γνωρίζουμε ότι η ελευθερία μας τελειώνει εκεί που αρχίζει του άλλου; ότι υπάρχουν όρια και πρέπει να υπάρχει πειθαρχία για να είναι πραγματική ελευθερία; Δεν είναι «κάνω ό,τι θέλω».
Σε αυτή την περίπτωση λοιπόν, που ο άνθρωπος νομίζει ότι ελευθερία είναι η εκπλήρωση των επιθυμιών του — και οι επιθυμίες είναι σαν τη Λερναία Ύδρα, πας να ικανοποιήσεις μία και έχουν γεννηθεί άλλες χίλιες — εάν νομίζει λοιπόν ότι ελευθερία είναι αυτό, ή η ικανοποίηση των υλικών αναγκών του, βάζω εισαγωγικά γιατί δεν είναι πραγματικές ανάγκες, είναι πλαστές, τότε βρίσκεται σε μια από τις μεγαλύτερες φυλακές του ανθρώπου. Και είναι η φυλακή του ίδιου του εαυτού, των παθών και των ενστίκτων του.
Πάμε σε μια άλλη έννοια, επίσης σημαντική, μας καίει και μας τσουρουφλάει. Είναι η έννοια της επιτυχίας.
Τι είναι επιτυχία; Θα πει κάποιος: απλά είναι η επίτευξη των στόχων. Ωραία. Αλλά ποιους στόχους έχουμε βάλει τώρα μπροστά μας για να νιώσουμε το συναίσθημα της επιτυχίας;
Η σύγχρονη μορφή προπαγάνδας, η διαφήμιση, ως επιτυχία — το ξέρουμε καλά — μας έχει βάλει το χρήμα, την ικανοποίηση λοιπόν αυτών των υλικών αναγκών και το να μπορέσουμε να έχουμε ομορφιά, φήμη, δόξα, οτιδήποτε εξωτερικό.
Δεν είναι πραγματική επιτυχία αυτό, γιατί πάλι έχεις μπει σε ένα φαύλο κύκλο, και αυτό έχει μέσα πολύ άγχος, πολύ αγωνία, πολύ φόβο.
Οι στόχοι λοιπόν που πρέπει να μπουν τώρα στην επιτυχία, για να είναι πραγματική επιτυχία, είναι εσωτερικοί. Έχουν να κάνουν με την ανάπτυξη του εαυτού, με την προσφορά μας στο κοινωνικό σύνολο — γιατί είναι κοινωνικό ον ο άνθρωπος, πολύ σημαντικό αυτό για να έχει την αίσθηση επιτυχίας — και με την καλλιέργεια σχέσεων.
Αυτό είναι επιτυχία.
Και είπα άλλη μια μαγική λέξη: σχέση.
Τι είναι η σχέση;
Λοιπόν, εδώ θα πούμε πάλι άλλον έναν ορισμό. Η σχέση είναι επικοινωνία. Είναι σύνδεση. Είναι αμοιβαίο μοίρασμα σκέψεων, συναισθημάτων, εμπειριών, για να υπάρξει ένας κοινός χώρος συνύπαρξης, σύνδεσης, κατανόησης, εμπιστοσύνης και, τέλος αμοιβαίας προσωπικής ανάπτυξης και καλλιέργειας. Αυτό είναι σχέση.
Ο καθένας, λοιπόν, μπορεί, αν θέλει, να βάζει οποιοδήποτε επίθετο θέλει μπροστά. Αλλά πρέπει να αντιλαμβάνεται τι είναι σχέση. Γιατί έχει ξεχαστεί και αυτό στην εποχή μας.
Θα πω ένα παράδειγμα, για να κλείσω με ένα ποίημα.
Συναντάμε πολύ συχνά τη λέξη «ομορφιά». «Ευ» και «μορφή». Και λέω στα παιδιά: τι είναι ομορφιά;
Εκεί τίθεται πολύ συχνά, όπως και με τις προηγούμενες έννοιες, ένα πολύ μεγάλο λάθος: ότι είναι υποκειμενικό, ότι έχει υποκειμενική διάσταση. Μπορεί να υπάρχει, αλλά δεν είναι δυνατό να ανοίξει ένα λεξικό και να σου πει «δεν ορίζουμε την έννοια», δεν γίνεται, «ό,τι νομίζει ο καθένας». Δεν είναι μόνο υποκειμενικό. Υπάρχει ένας ορισμός.
Να πω επίσης ότι σε όλο αυτό που συζητάμε τώρα, ο Σωκράτης ήταν επανάσταση πάνω σε αυτό το θέμα. Γιατί απέναντι στους σοφιστές, που παρουσίαζαν το μαύρο άσπρο και το άσπρο μαύρο και όλα άλλαζαν και γίνονταν κατά το δοκούν, έρχεται ο Σωκράτης και λέει: «Παιδιά, ένα λεπτό λιγάκι, να δούμε τι σημαίνει κάθε έννοια. Περιμένετε λιγάκι να βάλουμε μια τάξη».
Οπότε αυτό, με έναν τρόπο, συζητάμε τώρα εδώ πέρα: ότι πρέπει να γνωρίζουμε λίγο τις έννοιες. Μπορεί, λοιπόν, στον καθένα να αρέσουν διαφορετικά πράγματα, αλλά υπάρχει ορισμός για την ομορφιά, το ωραίο, την αισθητική.
Το ωραίο, λοιπόν, βγαίνει αντίστοιχα- πόσο μαγική είναι η γλώσσα μας, πραγματικά- βγαίνει από τη λέξη «ώρα». Τι σημαίνει αυτό; Είναι οτιδήποτε «είναι στην ώρα του». Ούτε πρώιμο, ούτε όψιμο — στην ώρα του. Σημαίνει, λοιπόν, ότι υπάρχει μέτρο, υπάρχει ισορροπία, υπάρχει αρμονία. Όμορφο είναι κάθε τι που έχει μέσα του αυτά τα γνωρίσματα.
Μου λένε πολλές φορές τα παιδιά: «Όμορφο είναι κάτι που σε ευχαριστεί και νιώθεις γαλήνη». Όχι. Δεν μπορείς να προσδιορίσεις μια έννοια με τις συνέπειες. Γιατί λέω: κάποιον τον ευχαριστεί, ας πούμε, το τσιγάρο, τον ευχαριστεί να πηγαίνει να βιάζει, τον ευχαριστεί ένα ταψί γαλακτομπούρεκο. Δεν θα πείτε αυτό ότι είναι ωραίο. Δεν γίνεται.
Πρέπει να δούμε τι εμπεριέχει μέσα η έννοια του ωραίου. Και για να καταλάβουμε: Πού όλοι συμφωνούμε ότι υπάρχει η ομορφιά; Στη φύση. Τι έχει η φύση; Έχει το μέτρο, έχει την αρμονία, έχει τον ρυθμό.
Πόσο σημαντικό είναι αυτό όταν θα συναντήσω, π.χ., το απόφθεγμα του Ντοστογιέφσκι «η ομορφιά θα σώσει τον κόσμο». Και πρέπει να ξέρει κάποιος τι εννοούμε. Πού θα πάει το μυαλό του; σε ένα όμορφο αντικείμενο; σε μια όμορφη γυναίκα; Όχι. Είναι το μέτρο. Είναι ακριβώς αυτές οι έννοιες.
Και γι’ αυτό λέμε, επίσης, στη γλώσσα μας: «έκανε μια όμορφη πράξη». Τι εννοούμε; Είχε μέσα μέτρο, είχε αρετή, ήταν ανθρώπινη. Με τον ίδιο τρόπο ορίζει ο Αριστοτέλης τις αρετές: είναι τα χαρακτηριστικά εκείνα του ανθρώπου που βρίσκονται στη χρυσή τομή, στο μέτρο. Αν ξεφύγει λίγο πάνω ή λίγο κάτω, είναι ελάττωμα. Και αυτό δεν έρχεται έτοιμο από τη φύση. Αυτό, που λέγαμε, πρέπει εμείς να το βρούμε και να το φτιάξουμε. Εμείς να βρούμε πού είναι το μέτρο.
Αυτό, λοιπόν, είχε μπει ακόμα και σε θέμα έκθεσης και έλεγε: «Βρείτε τη σχέση μεταξύ της ποιότητας και της συχνότητας του γέλιου- το θέμα ήταν για το γέλιο- με την κριτική, την ευαισθησία και την αισθητική.
Τι θα καταλάβει κάποιος όταν του λένε να βρει τη σχέση του γέλιου με την αισθητική; Καλά, δε θα καταλάβει καν τη σχέση αλλά λέμε τώρα… η αισθητική παραπέμπει στο μέτρο και την ηθική: στο να μη γελάμε με τον εξευτελισμό του άλλου και τη μείωσή του. Αυτό ήθελε το θέμα.
Και θα κλείσω με ένα ποίημα της Κικής Δημουλά, «Προφυλάξεις».
«Όταν βρέχει
δεν παίρνω ομπρέλα.
Το θεωρώ δειλία να προφυλάσσομαι
από το ξεκάθαρο.
Όταν δεν βρέχει,
όσο κι αν ευτυχεί ο ουρανός,
όσο κι αν τον πιστεύω,
ανοίγω την ομπρέλα μου
δεν είναι ξεκάθαρη
καιρική συνθήκη η ευτυχία.»
Τι μας λέει;
Ό,τι κι αν σε κάνει να πονάς, είτε είναι πραγματικό είτε του μυαλού σου, πρέπει να το βιώσεις, να το ζήσεις, να περάσεις μέσα από αυτό, να το παρατηρήσεις. Είναι δειλία να προφυλάσσεσαι από το ξεκάθαρο.
Αλλά η ευτυχία δεν είναι ξεκάθαρη καιρική συνθήκη. Γιατί μήπως ευτυχία ονομάζεις άλλη μία ικανοποίηση επιθυμίας; Μήπως η ευτυχία σου είναι άλλη μια ύψωση του εγώ σου; Μήπως είναι ικανοποίηση της ματαιοδοξίας και της απληστίας σου; Και μήπως αυτή η «ευτυχία» σε φέρνει ένα βήμα πιο κοντά στην αλαζονεία και στην ύβρη; Πάρε ομπρέλα.
Όλα είναι θέμα έκθεσης.
Γεια σας.
Η ομιλία περιληπτικά ως άρθρο
Οι έννοιες ως πυρήνας της σκέψης και της ζωής
Στο μάθημα της Έκθεσης, ένα από τα πιο κρίσιμα ζητήματα είναι οι ορισμοί των εννοιών. Στην ουσία, πρόκειται για τη γλώσσα. Γιατί όταν γνωρίζουμε το πραγματικό περιεχόμενο των λέξεων, τότε οι λέξεις παύουν να είναι «κούφιες» και αποκτούν ουσία.
Στη σημερινή εποχή, ωστόσο, παρατηρούνται δύο βασικά φαινόμενα: από τη μία ο υποκειμενισμός, όπου ο καθένας εννοεί ό,τι θέλει με τις λέξεις που χρησιμοποιεί, και από την άλλη η ιδεολογική σύγχυση, όπου οι έννοιες συγχέονται και χρησιμοποιούνται χωρίς σαφές περιεχόμενο. Έτσι, η επικοινωνία γίνεται προβληματική και η σκέψη αποδυναμώνεται.
Γι’ αυτό είναι απαραίτητο να γνωρίζουμε τις έννοιες. Αποτελούν τη βάση πάνω στην οποία χτίζεται κάθε σκέψη, όπως ακριβώς ένα οικοδόμημα χρειάζεται γερά θεμέλια για να σταθεί.
Όταν λείπει η κατανόηση, καταρρέει ο λόγος
Όταν ο μαθητής δεν κατανοεί τις έννοιες, δεν μπορεί να καταλάβει ένα κείμενο στο σύνολό του. Κατ’ επέκταση, αδυνατεί να κάνει περίληψη, να απαντήσει σε ερωτήσεις κατανόησης και, τελικά, να αντιληφθεί το ίδιο το θέμα της έκθεσης. Το αποτέλεσμα είναι σχεδόν αναπόφευκτο: οδηγείται «εκτός θέματος». Η επιχειρηματολογία του γίνεται ελλιπής ή και λανθασμένη, γιατί στηρίζεται σε μια παρερμηνευμένη βάση.
Ένα πρόβλημα που αφορά όλους μας
Το ζήτημα αυτό δεν περιορίζεται στους μαθητές. Αφορά όλους μας. Όταν δεν κατανοούμε τις έννοιες, δυσκολευόμαστε να παρακολουθήσουμε μια συζήτηση, να επικοινωνήσουμε ουσιαστικά και να αντιληφθούμε την πραγματικότητα γύρω μας. Αποπροσανατολιζόμαστε, δεν μπορούμε να ορίσουμε τη ζωή μας και γινόμαστε εύκολα θύματα χειραγώγησης. Με άλλα λόγια, βγαίνουμε «εκτός επικοινωνίας», «εκτός ζωής» και, τελικά, «εκτός εαυτού».
Η αλλοίωση των εννοιών ως μέσο χειραγώγησης
Η αλλοίωση των εννοιών δεν είναι κάτι τυχαίο. Αντίθετα, αποτελεί βασικό εργαλείο και βασική τακτική εξουσίας. Ιδιαίτερα τα ολοκληρωτικά καθεστώτα στηρίζονται σε αυτήν την πρακτική όταν μετατρέπουν τον γνήσιο πολιτικό λόγο σε προπαγανδιστικό: αλλοιώνουν το περιεχόμενο των λέξεων.
Δεν πρόκειται για απλές λέξεις της καθημερινότητας, αλλά για υψηλές έννοιες που επηρεάζουν τη ζωή και την ποιότητά της: ελευθερία, πρόοδος, ανάπτυξη, ευημερία, λαός, έθνος, εθνική σωτηρία, ηθική, ειρήνη, δημοκρατία. Οι έννοιες αυτές χρησιμοποιούνται, αλλά όχι με το πραγματικό τους νόημα. Έτσι δημιουργείται σύγχυση και καθίσταται ευκολότερη η χειραγώγηση των ανθρώπων. Παράδειγμα αποτελούν οι λόγοι του Χίτλερ που μιλάει για ευγένεια, αξιοκρατία, πολιτισμό!
Όταν οι λέξεις «σκοτώνονται»
Το φαινόμενο αυτό αποτυπώνεται χαρακτηριστικά και στον λόγο της λογοτεχνίας. Ο Σεφέρης λέει σε ποίημά του:
«Ελλάς˙ πυρ! Ελλήνων˙ πυρ! Χριστιανών˙ πυρ! Τρεις λέξεις νεκρές. Γιατί τις σκοτώσατε;»
Οι λέξεις αυτές, ενώ φέρουν βαρύ ιστορικό και αξιακό φορτίο, καταλήγουν να είναι «σκοτωμένες», γιατί δεν αποδίδουν πλέον το αυθεντικό τους περιεχόμενο. Η λέξη «Ελλάδα», που παραπέμπει σε φως, πολιτισμό και δημοκρατία, χρησιμοποιείται από αυταρχικά καθεστώτα για να νομιμοποιήσουν την εξουσία τους. Το ίδιο συμβαίνει και με έννοιες όπως «Έλληνες» ή «χριστιανοί», οι οποίες αποκόπτονται από το πραγματικό τους νόημα και περιορίζονται ιδεολογικά.
Από την ιστορία στο σήμερα
Το φαινόμενο αυτό δεν ανήκει μόνο στο παρελθόν. Μπορούμε να το παρατηρήσουμε και σήμερα, στον σύγχρονο πολιτικό λόγο, ιδιαίτερα σε προεκλογικές περιόδους και στην υποσχεσιολογία των πολιτικών.
Οι ίδιες έννοιες επαναλαμβάνονται, αλλά το ερώτημα παραμένει: χρησιμοποιούνται με το πραγματικό τους περιεχόμενο ή απλώς ως λέξεις χωρίς ουσία;
Όταν, όμως, γνωρίζουμε τις έννοιες, αποκτούμε κριτήριο. Μπορούμε να διακρίνουμε πότε μια λέξη χρησιμοποιείται σωστά και πότε όχι. Έτσι, δεν γινόμαστε εύκολα θύματα εξαπάτησης — ούτε στον δημόσιο λόγο ούτε στις καθημερινές μας σχέσεις.
Παραδείγματα που φωτίζουν τις έννοιες
Η γλώσσα: σκέψη πριν από την επικοινωνία
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα λανθασμένης κατανόησης είναι η έννοια της γλώσσας. Συχνά ταυτίζεται με την επικοινωνία. Ωστόσο, ο βασικός της ρόλος είναι βαθύτερος: είναι πρώτα σκέψη και μετά έκφραση.
Η γλώσσα λειτουργεί αρχικά ως ενδιάθετος λόγος — ως εσωτερικός διάλογος, σκέψη, σχεδιασμός, συλλογισμός, ονειροπόληση, προσευχή. Μόνο ένα μέρος αυτών εκφράζεται προς τα έξω.
Όταν, λοιπόν, περιορίζουμε τη γλώσσα μόνο στην επικοινωνία, κάνουμε ένα λογικό άλμα και οδηγούμαστε σε λάθος απαντήσεις. Σε ένα θέμα για τη γλώσσα, για παράδειγμα, κάποιος μπορεί να μιλήσει μόνο για την επικοινωνία και να αγνοήσει τον ουσιαστικό της ρόλο, που είναι για παράδειγμα η κατανόηση των ηθικών εννοιών, χάνοντας το ζητούμενο.
Παράδοση και πολιτισμός: μια κρίσιμη διάκριση
Αντίστοιχη σύγχυση παρατηρείται και στην έννοια της παράδοσης. Πολλοί την ταυτίζουν με κάποια έθιμα ή τις εικόνες του παρελθόντος και περιορίζουν έτσι την έννοια χωρίς να μπορούν να ανταποκριθούν σε ερωτήματα όπως: γιατί ο άνθρωπος απομακρύνεται από την παράδοση;
Ωστόσο, η παράδοση συνδέεται με τον πολιτισμό, ο οποίος αποτελεί μια ευρύτερη έννοια. Η παράδοση είναι μέρος του πολιτισμού, όχι το σύνολό του. Μέρος του παρελθόντος Αυτό φαίνεται καθαρά και σε εξεταστικά παραδείγματα. Όταν, για παράδειγμα, γίνεται αναφορά σε αγάλματα και καλλιτεχνικά δημιουργήματα, το θέμα αφορά τον πολιτισμό. Αν ο μαθητής το εκλάβει ως παράδοση, οδηγείται εκτός θέματος.
Η διάκριση αυτή είναι αναγκαία και καθοριστική για την ορθή κατανόηση και την επιτυχία. Η σύγχυση μεταξύ εννοιών φαίνεται και σε απλές ασκήσεις. Όταν καλείται κανείς να διαχωρίσει στοιχεία που ανήκουν στην παράδοση από εκείνα που ανήκουν στον πολιτισμό — όπως ο Παρθενώνας, μια βυζαντινή εκκλησία, η αρχαία τραγωδία, — συχνά διαπιστώνει πόσο εύκολα μπερδεύεται.
Αυτό αποδεικνύει ότι η κατανόηση των εννοιών δεν είναι αυτονόητη. Απαιτεί συνειδητή προσπάθεια και καλλιέργεια.
Μίμηση και μιμητισμός: μια λεπτή αλλά κρίσιμη διάκριση
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η έννοια της μίμησης. Η μίμηση δεν είναι εκ φύσεως αρνητική, όπως συχνά πιστεύεται. Μπορεί να είναι θετική, όταν το πρότυπο από το οποίο αντλούμε στοιχεία είναι σωστό και όταν η υιοθέτηση γίνεται δημιουργικά και ελεύθερα, προσαρμοσμένη στην προσωπικότητά μας.
Αντίθετα, όταν η μίμηση μετατρέπεται σε δουλική αντιγραφή, χωρίς κρίση και χωρίς προσωπική επεξεργασία, τότε οδηγούμαστε στο φαινόμενο του μιμητισμού. Σε αυτή την περίπτωση, ο άνθρωπος δεν κερδίζει τίποτα ουσιαστικό, ούτε εξελίσσεται ως προσωπικότητα.
Η σύγχυση ανάμεσα στις δύο αυτές έννοιες φαίνεται καθαρά και στις απαντήσεις των μαθητών. Όταν ζητούνται, για παράδειγμα, οι συνέπειες της μίμησης, πολλοί περιορίζονται μόνο στις αρνητικές πλευρές, επειδή έχουν ταυτίσει τη μίμηση αποκλειστικά με τον μιμητισμό. Έτσι, χάνεται η πληρότητα της σκέψης και της απάντησης.
Διασκέδαση και ψυχαγωγία: από το «σκόρπισμα» στην καλλιέργεια
Ένα ακόμη παράδειγμα είναι η σχέση ανάμεσα στη διασκέδαση και την ψυχαγωγία. Αν και συχνά παρουσιάζονται ως συνώνυμες έννοιες, στην ουσία τους διαφέρουν σημαντικά.
Η διασκέδαση, όπως δείχνει και η ίδια η λέξη («διασκεδάννυμι»), σχετίζεται με το σκόρπισμα — με τη διαφυγή από τις έγνοιες και την εκτόνωση των πιέσεων. Πρόκειται για μια διαδικασία εκφόρτισης, κατά την οποία ο άνθρωπος επιδιώκει να ξεχαστεί και να αποσπάσει τον εαυτό του από τα προβλήματα.
Αντίθετα, η ψυχαγωγία είναι αγωγή της ψυχής. Είναι μια δημιουργική διαδικασία που καλλιεργεί τον άνθρωπο, τον γεμίζει και τον αναβαθμίζει. Δεν τον απομακρύνει από τον εαυτό του, αλλά τον φέρνει πιο κοντά σε αυτόν.
Στη μία περίπτωση, λοιπόν, ο άνθρωπος αδειάζει· στην άλλη, γεμίζει. Και αυτή η διαφορά είναι καθοριστική.
Παιδεία και εκπαίδευση: η καλλιέργεια και η κατάρτιση
Αντίστοιχα, μια πολύ σημαντική διάκριση είναι αυτή ανάμεσα στην παιδεία και την εκπαίδευση.
Η παιδεία αποτελεί μια ευρύτερη έννοια. Αναφέρεται στη συνολική καλλιέργεια του ανθρώπου σε όλα τα επίπεδα — πνευματικό, ψυχικό, ηθικό και κοινωνικό — με στόχο τη διαμόρφωση μιας ολοκληρωμένης και ελεύθερης προσωπικότητας.
Η εκπαίδευση, από την άλλη πλευρά, είναι κάτι πιο συγκεκριμένο. Πρόκειται για τη συστηματική μετάδοση γνώσεων και δεξιοτήτων, μέσω της οποίας οι δυνατότητες και οι κλίσεις του ανθρώπου μετατρέπονται σε ικανότητες.
Με αυτή την έννοια, εκπαίδευση μπορούν να πάρουν και τα ζώα παρέχοντας τους συστηματικά ερεθίσματα για να μάθουν κάτι. Η εκπαίδευση δεν εμπεριέχει την παιδεία. Αντίθετα η παιδεία συνδέεται άμεσα με την ελευθερία και αποτελεί χαρακτηριστικό μόνο του ανθρώπου.
Η ελευθερία και η παρερμηνεία της
Η έννοια της ελευθερίας είναι από τις πιο συχνά παρερμηνευμένες. Πολύ συχνά ταυτίζεται με την ασυδοσία, με την ιδέα ότι «κάνω ό,τι θέλω».
Στην πραγματικότητα, όμως, η ελευθερία προϋποθέτει όρια, αυτοέλεγχο και σεβασμό προς τους άλλους. Η ελευθερία του ενός σταματά εκεί όπου αρχίζει η ελευθερία του άλλου.
Όταν ο άνθρωπος ταυτίζει την ελευθερία με την ανεξέλεγκτη ικανοποίηση των επιθυμιών του, οδηγείται σε μια ιδιότυπη μορφή σκλαβιάς. Οι επιθυμίες πολλαπλασιάζονται συνεχώς και ο άνθρωπος εγκλωβίζεται σε έναν φαύλο κύκλο, υποταγμένος στα πάθη και στα ένστικτά του.
Η επιτυχία και τα κριτήριά της
Το ίδιο συμβαίνει και με την έννοια της επιτυχίας. Πρόκειται για την επίτευξη στόχων. Αλλά ποιων στόχων; Συχνά ταυτίζεται με το χρήμα, τη φήμη και την εξωτερική εικόνα — πρότυπα που προβάλλονται έντονα από τη σύγχρονη διαφήμιση.
Ωστόσο, αυτή η αντίληψη οδηγεί σε έναν φαύλο κύκλο άγχους, αγωνίας και ανασφάλειας. Η πραγματική επιτυχία δεν είναι εξωτερική, αλλά εσωτερική.
Συνδέεται με στόχους που αφορούν την ανάπτυξη του εαυτού, την προσφορά στο κοινωνικό σύνολο και την καλλιέργεια ουσιαστικών ανθρώπινων σχέσεων. Μόνο τότε αποκτά νόημα και διάρκεια.
Η έννοια της σχέσης
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, καθοριστική είναι και η έννοια της σχέσης. Η σχέση δεν είναι απλώς ανταλλαγή μηνυμάτων, ικανοποίηση προσωπικών επιθυμιών και αναγκών, μέσο επιβεβαίωσης και στιγμιαίας ευχαρίστησης. αλλά επικοινωνία και σύνδεση.
Σχέση είναι επικοινωνία, σύνδεση, αλληλεπίδραση. Πρόκειται για ένα αμοιβαίο μοίρασμα σκέψεων, συναισθημάτων και εμπειριών, που δημιουργεί έναν κοινό χώρο κατανόησης, εμπιστοσύνης και αμοιβαίας εξέλιξης.
Όταν αυτό το περιεχόμενο χάνεται, η σχέση αδειάζει και μετατρέπεται σε κάτι επιφανειακό.
Η έννοια της ομορφιάς και το μέτρο: Πέρα από το «μου αρέσει»
Η έννοια της ομορφιάς είναι επίσης συχνά παρεξηγημένη. Πολλοί τη θεωρούν αποκλειστικά υποκειμενική, ως κάτι που «αρέσει» στον καθένα.
Ωστόσο, η ίδια η γλώσσα μας δίνει έναν βαθύτερο ορισμό. Η λέξη «ωραίο» προέρχεται από τη λέξη «ώρα» και δηλώνει αυτό που βρίσκεται στο σωστό μέτρο: ούτε πρόωρο ούτε όψιμο.
Η ομορφιά, λοιπόν, συνδέεται με την αρμονία, την ισορροπία και τον ρυθμό — χαρακτηριστικά που συναντάμε στη φύση.
Η ομορφιά ως αξία και ηθική στάση ζωής
Η κατανόηση αυτή μας βοηθά να ερμηνεύσουμε και εκφράσεις της καθημερινής ζωής, όπως «όμορφη πράξη». Δεν αναφερόμαστε σε κάτι ευχάριστο, αλλά σε κάτι που εμπεριέχει αρετή, μέτρο και ανθρώπινη ποιότητα.
Όπως και ο Αριστοτέλης, που ορίζει την αρετή ως ανθρώπινη ιδιότητα στο μέτρο και στη χρυσή τομή, έτσι και η ομορφιά συνδέεται με την ισορροπία.
Με αυτή την έννοια πρέπει να κατανοηθεί και η φράση «η ομορφιά θα σώσει τον κόσμο»: όχι ως εξωτερική εμφάνιση, αλλά ως μέτρο και ποιότητα ζωής.
Η ευτυχία ως μη «ξεκάθαρη συνθήκη»
Κλείνοντας, η ευτυχία δεν είναι μια απλή και δεδομένη κατάσταση. Όπως εύστοχα επισημαίνει η Κική Δημουλά, δεν αποτελεί «ξεκάθαρη καιρική συνθήκη».
Και αυτό γιατί συχνά ταυτίζεται με την ικανοποίηση επιθυμιών, εγωιστικών επιδιώξεων, την επιφανειακή επιτυχία. Και συχνά κρύβει αυταπάτες, σκληρότητα και αλαζονεία. Οπότε και αυτή η έννοια απαιτεί επίγνωση και διάκριση.
Συμπέρασμα
Η κατανόηση των εννοιών δεν είναι μια αφηρημένη και θεωρητική διαδικασία. Είναι εργαλείο σκέψης και κρίσης και βασική προϋπόθεση για την επικοινωνία, την ελευθερία, τη ζωή με νόημα.
Και τελικά, όπως επανέρχεται και ως κεντρική ιδέα: όλα είναι θέμα έκθεσης!
