Καλωσόρισμα – Εισαγωγή στο μάθημα της Έκθεσης – Τι είναι πραγματικά

Καλωσόρισμα – Εισαγωγή στην Έκθεση

Γεια σας, γεια σας, γεια σας. Σας καλωσορίζω στο χώρο μου. Καλώς σας βρίσκω στο δικό σας. Χαίρομαι πάρα πολύ για αυτή την πρώτη συνάντησή μας.

Ε, εδώ είναι αυτό που σας έλεγα. Τα σύνεργα. Ούτε και ξέρω τι κάνει τώρα αυτό, αν γράφει ή όχι. Τα φώτα… κάνουν εδώ αντανάκλαση. Οπερατέρ δεν είμαι. Εν πάση περιπτώσει, κάτι έκανα. Τώρα από κει και πέρα μένει να δω πώς θα τα πω. Έχω βάλει και background ελληνικό κινηματογραφικό. Το είδατε αυτό έτσι; Πρώτη μούρη Βασιλειάδου, Παπαγιαννόπουλος… Ωραία.

Λοιπόν, να συστηθώ, Μίση Παππά, για όσους δεν με ξέρετε. Το «Μίση» είναι από μόνο του ένα αφιέρωμα ολόκληρο. Το αφήνω αυτή τη στιγμή ως μυστήριο να αιωρείται. Μόνο να πω: εγώ και Missy Elliott.

Λοιπόν, να πω και την ιδιότητά μου. Είμαι καθηγήτρια έκθεσης. Έχω τελειώσει το Ιστορικό-Αρχαιολογικό στο Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Ε, ήθελα από πάντα να γίνω καθηγήτρια — για να μην πω καθηγήτρια έκθεσης — γιατί από το ’92 που τελείωσα και μετά ασχολούμαι μόνο με αυτό το μάθημα. Αυτό αγαπάω, αυτό διαβάζω, με αυτό ασχολούμαι, πάνω σε αυτό γράφω διάφορες σημειώσεις και αυτό διδάσκω.

Και αυτό θα ήθελα να θίξω σε αυτή την πρώτη επαφή και επικοινωνία που έχουμε. Θέλω να μιλήσω για αυτό το ίδιο το μάθημα της έκθεσης. Να πω τρία βασικά χαρακτηριστικά, τρία προβλήματα και πάνω σε αυτά τα προβλήματα να πω πώς είναι πραγματικά το μάθημα της έκθεσης, πώς θα έπρεπε να είναι. Και να πω τέλος γιατί αποφάσισα να έχω μία επικοινωνία, να ανοιχτώ στον κόσμο και να ανοίξω το κανάλι.

Ξεκινώντας λοιπόν από το νούμερο ένα πρόβλημα — για να μην φλυαρούμε — που είναι… Καθίστε, γιατί τώρα με το που θα πω τη λέξη,  θα αρχίσουν να βγαίνουν κάτι εξανθήματα, κάτι φλύκταινες, κάτι… με πιάνει ένας δαίμονας, αρχίζει και μπαίνει μέσα μου. Είναι η παπαγαλία. Το είπα. Απ’ έξω πρόλογοι, απ’ έξω επίλογοι, απ’ έξω και το κύριο μέρος, απ’ έξω κομμάτια θεωρίας, απ’ έξω επιχειρήματα. Βλέπω παιδιά να διαβάζουν απ’ έξω, για να τους εξετάσει η καθηγήτρια ή για να γράψουν διαγώνισμα.

Ένα πρώτο πράγμα που μου έρχεται και θέλω να πω είναι το εξής: έχει κάνει ασύλληπτα βήματα η ανθρωπότητα για να προχωρήσει μπροστά πνευματικά, να ξεφύγουμε από την κατάσταση του ζώου και να μπορέσουμε να μεταβούμε  στις ανθρώπινες ιδιότητες, να τις καλλιεργήσουμε. Και εμείς κάνουμε τα πάντα για να ξαναγυρίσουμε πάλι πίσω. Να γίνουμε παπαγάλοι.  Μια χαρά ζώο είναι ο παπαγάλος — συμπαθέστατο. Αλλά γιατί θα πρέπει να γίνω εγώ παπαγάλος;

Μου θυμίζει λιγάκι κιόλας το 1984 του Orwell, που όλο το νόημα ήταν οι λέξεις να βγαίνουν από το λαρύγγι, όχι από εδώ(δείχνω μυαλό). Ακριβώς αυτό: να είμαστε παπαγάλοι. Και ο Orwell περιγράφει ένα ολοκληρωτικό καθεστώς. Το καταλαβαίνετε.

 Πάμε να γίνουμε πρόβατα. Να γίνουμε λύκοι ο ένας για τον άλλον. Να γίνουμε φίδια….Παιδιά, είμαστε άνθρωποι. Θα πρέπει να καλλιεργήσουμε τις ανθρώπινες ιδιότητες. Πόσο μάλλον σε δύσκολες εποχές που έρχονται. Έρχονται δύσκολες εποχές. (υπονοώντας την τεχνητή νοημοσύνη)

Το άλλο που σκέφτομαι είναι ότι πίσω από κάθε αποδοχή της παπαγαλίας, από καθηγητές, γονείς, μαθητές – κυρίως αφορά όμως τους μαθητές – υπάρχει ένα: «Δεν πιστεύω στον εαυτό μου. Δεν έχω τίποτα εγώ να επενδύσω. Δεν έχω μυαλό, δεν έχω ικανότητες. Δεν αξίζω τίποτα. Δεν είμαι τίποτα». Πίσω από κάθε μία τέτοιου είδους μάθηση, μηχανική, σαν να είμαστε ρομπότ και όχι άνθρωποι, υπάρχει αυτή η τοποθέτηση, αυτή η αποδοχή.

Και καλά λοιπόν να το δικαιολογήσω στους μαθητές — που και αυτοί θα πρέπει να θέλουν κάτι καλύτερο για τον εαυτό τους — αλλά για όποιον ενήλικα, γονέα και καθηγητή, συγγνώμη, είναι απαράδεκτο όταν γίνεται αυτό. Είναι απαξιωτικό για τον άνθρωπο και ακόμα περισσότερο για έναν νέο άνθρωπο, που όλο το νόημα θα έπρεπε να είναι- και ο στόχος- να μπορέσουν να χτίσουν την αυτοπεποίθησή τους και να πιστέψουν στον εαυτό τους.

Αλλά θα πρέπει να έχω πράγματα πάνω μου για να πιστέψω. Και να πιστέψω επίσης — σημείο των εποχών — πέρα από την εξωτερική μου εμφάνιση, τα ωραία μου μάτια και τα ωραία μου… δεν ξέρω τι να πω… μαλλιά, νύχια… Πρέπει να μπορώ να έχω εσωτερικά στηρίγματα και εφόδια.

Επίσης, πάντα αναρωτιόμουν πώς είναι δυνατόν ένας άνθρωπος που λειτουργεί με αυτή την παπαγαλία όπώς είπαμε – με «το τυρί, ρύζι, καφέ, γάλα, camba (που τη θυμήθηκα πάλι αυτή τη διαφήμιση; Δεν ξέρω αν υπάρχει ακόμα το camba)- με αυτόν τον κατάλογο από ψώνια, έτσι, που πρέπει να τα θυμάσαι απ’ έξω…Πώς μπορεί αυτό να τον οδηγήσει στο να καταλάβει ένα ερώτημα; Να αντιληφθεί τι του ζητάει το ερώτημα για να γράψει;

Γιατί ο -νούμερο ένα- εχθρός της έκθεσης είναι το «εκτός θέματος». Το ότι δεν καταλαβαίνω τι με ρωτάνε και γράφω άλλα αντί άλλων. Αυτό δεν γίνεται μόνο στην έκθεση. Γίνεται και στα άλλα μαθήματα, γιατί δεν καταλαβαίνω την εκφώνηση της άσκησης. Το ξέρουν όλοι οι καθηγητές αυτό. Επειδή, δεν κατανοούν  τι  ζητάει ένα ερώτημα. Πώς να βρoυν τη σύνδεση που γίνεται; Γιατί όταν μου βάζουν ένα θέμα, δεν είναι μόνο του. Μου το έχουν συνδέσει με κάτι άλλο.  Θα μάθω απ’ έξω όλες τις συνδέσεις; Πώς ακριβώς θα ανταποκριθώ για να αντιληφθώ τι χρειάζεται από όλα αυτά, αν εγώ ο ίδιος δεν σκέφτομαι για να κρίνω;

Αυτό είναι πάντα ένα μεγάλο ερώτημα. Και απορώ πώς ησυχάζουν αυτά τα άτομα. Δηλαδή πρέπει να είναι σε ασύλληπτη ανασφάλεια. Γι’ αυτό και συναντάμε πολύ συχνά — όταν πρόκειται για εξετάσεις — επειδή ακριβώς δεν στηρίζεσαι στον εαυτό σου, να πρέπει να κάνεις τάμα στην Παναγία της Τήνου. Και δεν είναι κακό το τάμα — κάν’ το. Αλλά πώς να σε βοηθήσουν και οι θεοί και οι άγιοι όταν εσύ ο ίδιος δεν υπάρχεις; Αυτό που είπαμε: έχεις ακυρώσει τον εαυτό σου. Θα πρέπει να υπάρχεις

Έτσι, αυτό, λοιπόν, είναι το ζήτημα. Το ένα, το μέγιστο: της παπαγαλίας, το οποίο «ήμουν νιά και γέρασα» από τότε που ήμουν εγώ μαθήτρια μέχρι τώρα. Δεν πά να μιλάμε για αλλαγές, δεν πά να μιλάμε για διαφορετικά συστήματα — συνεχίζει το ίδιο και  το ίδιο βιολί, το ίδιο σύστημα.

Τι ισχύει; Ισχύει το εξής: Η έκθεση πραγματεύεται το Λόγο — διεθνής λέξη. Τι σημαίνει «λόγος» κατά τους αρχαίους Έλληνες; Σημαίνει και λογική και προφορικός/ γραπτός λόγος δηλαδή γλώσσα. Γιατί αυτά τα δύο μαζί; Γιατί είναι άρρηκτα συνδεδεμένα. Δεν μπορείς να τα διαχωρίσεις. Αυτά τα δύο πάνε μαζί. Κάθε φορά που σκεφτόμαστε, χρειαζόμαστε τη γλώσσα ως εργαλείο. Κάθε φορά που χρησιμοποιώ τη γλώσσα, υπάρχει μία σκέψη από πίσω.

Άρα, λοιπόν, η έκθεση πραγματεύεται το λόγο, τη λογική ανάλυση των πραγμάτων, τη λογική τοποθέτηση των σκέψεων. Στηριζόμαστε στα πράγματα όπως ισχύουν στην πραγματικότητα για να μπορέσουμε να τεκμηριώσουμε, να αποδείξουμε μία θέση. Αυτό έχει ξεχαστεί. Το ότι στην έκθεση μου ζητάνε κάτι συγκεκριμένο και πρέπει να πάω να το αποδείξω, είναι σαν να μην υπάρχει καν.

Τα παιδιά παίρνουν μία λέξη συνειρμικά και ό,τι τους έρθει λένε — ο καθένας ό,τι «τσιμπήσει» από το κείμενο — και αρχίζει και λέει δικά του πράγματα. Κάπως έτσι γίνεται και το μάθημα στο σχολείο. Δηλαδή αναλύουμε ένα κείμενο: «Πάμε παιδιά να διαβάσουμε το κείμενο. Τι λες εσύ; Τι λες εσύ; Πες την αποψούλα σου. Πες εσύ… έχεις κι εσύ αποψούλα;  πες την κι εσύ». Και μιλάμε ακατάσχετα, χωρίς να στηρίζω αυτό που λέω, τι ακριβώς θέλω να αποδείξω. Απλά μιλάω. Η έκθεση δεν είναι αυτό. Δεν μιλάς και εξομολογείσαι και λες ακατάσχετα πράγματα, μάλιστα ό,τι σου έρθει και σε όποια σειρά.

Απ’ την άλλη, να ξεκαθαρίσω λίγο -πάνω σε αυτό που είπα -τι διδάσκεται. Μακριά από μένα το οποιοδήποτε «τσουβάλιασμα» και η γενίκευση. Υπάρχουν εκπληκτικοί άνθρωποι, πραγματικά ευσυνείδητοι. Τους θαυμάζω και τους σέβομαι για τη δουλειά που κάνουν και στο δημόσιο και στον ιδιωτικό τομέα. Αλλά καταλαβαίνουμε όλοι — και το έχουμε συναντήσει όλοι, δεν λέω κάτι που δεν είναι πραγματικότητα όλων μας — ότι αυτό που θα έπρεπε να είναι ο κανόνας, είναι η εξαίρεση.

Μιλάω λοιπόν για όλο το υπόλοιπο σύστημα, που λειτουργεί κατά αυτό τον τρόπο. Τα παιδιά δεν έχουν μάθει να σκέφτονται. Θα σας πω και κάτι άλλο – είναι άλλο θέμα έκθεσης αυτό – το θέμα του λειτουργικού αναλφαβητισμού. Έχουν γίνει έρευνες πάνω σε αυτό. Το ξέρουμε, είναι γνωστό. Έχουν τοποθετηθεί ακόμη και καθηγητές πανεπιστημίων, οι οποίοι φρίττουν οι άνθρωποι και λένε: «Μα πώς είναι δυνατόν αυτοί οι μαθητές, σε επίπεδο αλφαβητισμού, να έχουν περάσει σε πανεπιστήμιο;»

Τι σημαίνει λειτουργικός αναλφαβητισμός; Σημαίνει ότι ο μαθητής μπορεί να έχει ολοκληρώσει όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης και να έχει περάσει και σε ανώτατη σχολή και παρόλα αυτά να μην είναι σε θέση να καταλάβει ένα κείμενο. Δεν μπορεί να αντιληφθεί μία συζήτηση. Δεν μπορεί να μπει στο βάθος των πραγμάτων. Δεν μπορεί τις γνώσεις, που έχει, να τις χρησιμοποιήσει. Δεν μπορεί να παράγει λόγο. Δεν μπορεί να τεκμηριώσει αυτά που θέλει.

Δηλαδή καταλαβαίνουμε λίγο; Έχει τελειώσει ένας άνθρωπος το λύκειο. Επειδή λοιπόν υπάρχει αυτό το φαινόμενο , η έκθεση είναι σημαντική -και όλα τα άλλα μαθήματα προφανώς- γιατί καλλιεργούν τον άνθρωπο, τις δυνατότητές του, τη λογική του. Η έκθεση όμως έχει και κάτι παραπάνω από τη λογική. Γιατί πρέπει να μάθεις να τεκμηριώνεις και να αποδεικνύεις μία συγκεκριμένη θέση. Συγκεκριμένη.

Και πάνω σε αυτό να πω ότι αυτοί που ανταπεξέρχονται καλύτερα και ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις της έκθεσης είναι τα παιδιά της θετικής κατεύθυνσης. Κάθε φορά που μιλάω μαζί τους μου λένε: «εγώ με τη έκθεση δεν το ’χω». Και λέω: «Πώς δεν το ’χεις; Το ’χεις, γιατί είσαι εξοικειωμένος με τα μαθήματα που κάνεις, με τη λογική». Άρα και η λογική που θα σου εξηγήσω εγώ,  για να καταλάβεις τι γίνεται πίσω από τα θέματα, είναι κάτι που μπορείς να το προσεγγίσεις. Και τα παιδιά της κατεύθυνσης υγείας έχουν αυτή τη δυνατότητα.

Δυσκολεύονται λίγο παραπάνω σε αυτήν όλη την τοποθέτηση της λογικής, τα παιδιά των οικονομικών, γιατί έχουν συνήθως έναν κακό βαθμό στα μαθηματικά, και τα παιδιά της θεωρητικής. Τα οποία μπορεί να έχουν διαβάσει παραπάνω, να έχουν ιδέες, αλλά είναι χαοτικές. Είναι χαοτικό το πλαίσιο. Έχουν μάθει να μιλάνε χωρίς να αντιλαμβάνονται πού πάει αυτό. Έχει φύγει από δω η κατάσταση και έχει φτάσει στα σύμπαντα. Και προσπαθώ να κατεβάσω κάτω τη σκέψη, να πω «εδώ είμαστε, ένα λεπτό, πρέπει να πας εκεί, σε αυτό το συγκεκριμένο σημείο».

Όμως, πέρα από τη λογική των πραγμάτων, η έκθεση, επειδή πραγματεύεται τα πάντα γύρω μας -θα το δούμε και αυτό σε άλλη ενότητα- είναι κάτι παραπάνω. Τι σημαίνει  λογική; Η λογική είναι πάντα ανθρώπινη. Ο ορθός λόγος, που μας έλεγε ο Αριστοτέλης, δεν μπορεί να μην έχει μέσα τον άνθρωπο. Δεν μπορεί να είναι παραλογισμός να είναι ενάντια στον άνθρωπο. Έχει μέσα λοιπόν — χωρίς να το καταλαβαίνουμε — όλα τα ανθρώπινα στοιχεία: έχει την ευαισθησία, έχει τις αξίες, έχει την ηθική πλευρά των πραγμάτων. Για να δούμε τα πράγματα, έτσι όπως είναι καλύτερα για τον άνθρωπο, συμφέρουν πραγματικά τον άνθρωπο.

Και επειδή είμαστε σε μία εποχή που καταλαβαίνετε επίσης ότι εκλείπει αυτό… έχει δοθεί πάρα πολύ μεγάλη σημασία στις θετικές επιστήμες, για συγκεκριμένους λόγους κι αυτές κάνουν πολύ καλά, βέβαια, το έργο τους σε σχέση με τη λογική αλλά λίγο έχουμε ξεφύγει μέσα σε αυτά τα νούμερα και σε αυτή τη ξερή λογική και έχουμε ξεχάσει τον άνθρωπο, το συναίσθημα, τις αξίες. Και η έκθεση τα πραγματεύεται όλα αυτά.

Δείτε τώρα, αυτά τα στοιχεία της γλώσσας, που είναι το βασικό μας εργαλείο, δεν αφορούν μόνο το μαθητή, αλλά τον άνθρωπο στη ζωή. Γιατί όλοι μας χρειάζεται να επικοινωνήσουμε, να εξηγήσουμε, να πείσουμε, να διεκδικήσουμε, να τεκμηριώσουμε. Όλοι το χρειαζόμαστε στη ζωή μας αυτό και ακόμα να συνδεθούμε, να γίνουμε κατανοητοί ο ένας στον άλλον. Και το βασικό μας εργαλείο είναι η γλώσσα.

Πόσο μάλλον που τώρα εξετάζεται και με τη λογοτεχνία.  Και αυτήν την έχουμε ξεχάσει: την έννοια της ομορφιάς, της τέχνης. Και πάλι θα ακουστεί σε κάποιους ρομαντικό. Δεν είναι. Είναι η απόλυτη αλήθεια. Αυτό που έλεγε ο Ντοστογιέφσκι: «Η ομορφιά θα σώσει τον κόσμο». Σκεφτείτε λοιπόν με τι πράγματα με φέρνει σε επαφή, για να μπορέσω να διατηρήσω όλο αυτά που προσδιορίζουν τον άνθρωπο. Γι’ αυτό τη λατρεύω (την έκθεση)

Δεν θέλω να πω άλλα πάνω σε αυτό. Θα μπορούσα να μιλάω ώρες ατελείωτες για το πόσα πράγματα σου δίνει, πόσο σου ανοίγει ορίζοντες και πόσο πραγματικά σε κάνει να καταλάβεις τον εαυτό σου, να κάνεις αυτογνωσία, να καταλάβεις τον άλλον άνθρωπο, να καταλάβεις την κοινωνία. Το κλείνω εδώ. Πάω στο δεύτερο σημείο.

Το δεύτερο σημείο έχει να κάνει με τα λεγόμενα bullets. Είναι, να το πω ελληνικά, οι τελίτσες. Εκεί λοιπόν βλέπουμε όλα τα βιβλία έκθεσης που έχουν γραφτεί — τα περισσότερα τέλος πάντων του εμπορίου — να είναι όλα τα θέματα γραμμένα με τελίτσες. Σαν να δίνεις λοιπόν πλαγιότιτλους, σαν να δίνεις την κεντρική ιδέα. Μάλιστα.

Το ένα που θέλω να σχολιάσω εκεί είναι: πώς ακριβώς ένας μαθητής που δεν είναι σε επαφή με το λόγο, δεν έχει εξοικειωθεί σε αυτό — αυτό συζητάγαμε λίγο πριν — θα μπορέσει να πάρει αυτές τις τελίτσες και να τις κάνει παράγραφο; Να ενώσει όσα χρειάζονται μεταξύ τους και να μπορέσει να παράγει λόγο; Πώς θα το κάνει αυτό; Δεν το ’χει κάνει ποτέ. Δεν το ξέρει.

Η διαδικασία θα έπρεπε να είναι αντίστροφη. Δηλαδή να δίνεται ο ανεπτυγμένος λόγος, όπως ακριβώς κάνουν τα κείμενα που- δόξα τω Θεώ υπάρχουν πολλά στην «τράπεζα θεμάτων» – να διαβάζουνε κείμενα, κείμενα, κείμενα, που είναι αναλυτικά,  που δίνεται η άποψη ενός ανθρώπου που την εξηγεί. Πρώτα πρέπει να έχουν εξοικειωθεί σε αυτό και μετά μόνοι τους να περάσουνε στην αφαιρετική σκέψη.

Προηγείται η αναλυτική σκέψη της αφαιρετικής. Είναι πιο δύσκολη διαδικασία. Γι’ αυτό και η περίληψη είναι δύσκολη άσκηση, γιατί χρειάζεται αφαιρετική σκέψη. Πρέπει να δεις μετά την ανάλυση και την κατανόηση τι  μπορώ να αφαιρέσω και να κρατήσω την ουσία, να κρατήσω τη «σούμα», ας πούμε, και μετά,  αυτό που λέμε έναν πλαγιότιτλο, που θα είναι όλο το νόημα εκεί μέσα.

Αυτό λοιπόν δεν έχουν μάθει να το κάνουνε. Οπότε ποιο είναι το αποτέλεσμα; Παίρνουνε αυτά όλα, που τα μαθαίνουν πάλι απ’ έξω, και κάνουν ένα copy paste και τα βάζουν μέσα σε γραπτό, στην έκθεσή τους. Λοιπόν, ένα είναι αυτό το θέμα με τις τελίτσες.

Το δεύτερο θέμα εκεί στις τελίτσες είναι ότι είναι τελείως ανοργάνωτες, σκόρπιες και — δεν ξέρω πώς αλλιώς να το πω — ανακατεμένες μέχρι εκεί που δεν παίρνει.

Εγώ που είμαι στο χώρο και  διαβάζω το περιεχόμενο σε πόσα βιβλία, πραγματικά σας μιλάω,  τα βλέπω, τα διαβάζω ή  έρχονται σημειώσεις, ξέρω γω, από κάποιους καθηγητές, και δένεται το μυαλό μου κόμπος. Λέω: ένα λεπτό, ρε παιδάκι μου, τι γίνεται εδώ πέρα; Χρειάζομαι δύο-τρεις δραμαμίνες να μπορέσω να αντιμετωπίσω τη ναυτία από το ανακάτεμα που νιώθω Λίγο μια σειρά, ρε παιδιά. Μία οργάνωση. Δεν λέω να λειτουργήσουμε με κουτάκια. Λίγο μία οργάνωση, να καταλαβαίνουμε λίγο ότι αυτό πάει με αυτό, αυτό πάει με αυτό.

 Λέει κάποιος, ξέρω γω, για το άτομο. Πάει μετά, σε συνέπεια που αφορά την κοινωνία. Ξαναπηγαίνει στο άτομο. Καλά, βάλε αν θες όλα του ατόμου μαζί. Τι τα βάζεις έτσι; Λέει κάτι για το πνεύμα, έχει περάσει στο συναίσθημα, έχει περάσει στη σχέση, ξαναπηγαίνει στο πνεύμα. Σε παρακαλώ, οργάνωσέ τα λιγάκι. Δηλαδή τα παιδιά πώς να καταλάβουνε μετά τι γίνεται;

Δεν έχουνε μάθει σε μία σειρά. Έχουνε μάθει σε αυτό όλο το αχταρμά, να το πω έτσι. Δεν γίνεται λοιπόν να υπάρχει σκέψη κατά αυτή την έννοια. Πείτε λιγάκι, ως παράδειγμα, γιατί αυτή η εικόνα μου έρχεται στο μυαλό, ότι έχουμε πάρει όλα τα συρτάρια απ’ το σπίτι — κουζίνας, κρεβατοκάμαρας, σαλονιού — και τα έχουμε βάλει όλα σε έναν χώρο και τα έχουμε ρίξει όλα εκεί. Υπάρχει καμία περίπτωση να βρείτε έτσι κάτι που ψάχνετε; Καμία. Όταν όλα τα πράγματα είναι ακατάστατα και σκόρπια — και μέσα μας τώρα εννοώ, στη σκέψη — μα πώς να καταλάβω τι υπάρχει εκεί;

Το ξέρουμε και απ’ το σπίτι. Υπάρχει περίπτωση να έχουμε πράγματα και να πηγαίνουμε να τα ξαναγοράζουμε, γιατί δεν ξέρουμε ότι τα έχουμε. Και που είναι μέσα σε συρτάρια! Φανταστείτε! Πρέπει να καταλαβαίνεις λοιπόν τι υπάρχει εκεί, να το έχεις τοποθετήσει εσύ εκεί πέρα και να λες: αυτό το ’χω εδώ. Όποτε μου χρειαστεί, θα ανοίξω το συρταράκι (του μυαλού), θα το πάρω και θα το βγάλω λοιπόν στην επιφάνεια. Αυτό όμως, για να γίνει, θέλει μία οργάνωση. Δεν μπορεί να ’ναι έτσι. Έτσι δεν γίνεται.

Έτσι μπερδεύεσαι ακόμα περισσότερο. Και ή που ούτως ή άλλως δεν μπορείς να τη χρησιμοποιήσεις τη γνώση — αυτό που λέγαμε — ή αλλιώς, επειδή είναι τόσο καιρό εκεί και δεν την κάνεις και τίποτα, μετά από λίγο πάει στο καλάθι των αχρήστων και την ξεχνάς.

Πάω λοιπόν τώρα και σε ένα τρίτο σημείο ως πρόβλημα και είναι η λεγόμενη ύλη της έκθεσης. Που μέσα σε ένα πλαίσιο ανταγωνισμού – κυρίως αναφέρομαι στα φροντιστήρια, δεν ξεκινάει τόσο από καθηγητές, ξεκινάει από την ηγεσία των φροντιστηρίων και  ένα ολόκληρο σύστημα έτσι όπως λειτουργεί- πρέπει να δώσουμε κάτι στο γονιό-πελάτη να νιώσει ασφάλεια και λοιπά. Και άντε να το καταλάβω με τα άλλα μαθήματα. Και στην έκθεση λοιπόν, ειδικά στην τρίτη λυκείου, θα πούμε «τελειώνουμε το Φεβρουάριο ή το Μάρτιο (την ύλη)  και μετά θα κάνουμε επαναλήψεις». Σηκώνω τα χέρια ψηλά.

Η έκθεση πραγματεύεται τον άνθρωπο. Ό,τι αφορά τον άνθρωπο, τη ζωή, την κοινωνία, όλα τα προβλήματα, ό,τι υπάρχει μέσα μας, ό,τι υπάρχει γύρω μας. Ό,τι μπορείτε να φανταστείτε, πραγματικά.  Όταν λέμε όλα, όλα. Και αυτό είναι — τώρα κολλάει να το πω — ο τίτλος αυτού του καναλιού ή γενικότερα αυτό που λέω: «Όλα είναι θέμα έκθεσης».

Και κάθε φορά που μιλάω λέω «κι αυτό είναι θέμα έκθεσης», λέω κάτι και είναι θέμα έκθεσης, και κάθε φορά επισημαίνω «αυτό είναι θέμα έκθεσης». Θέλετε να σας πω κάτι κουλό τελείως; Και αυτό που κάνω τώρα, που μιλάω για την έκθεση, έχει πέσει στις εξετάσεις —  προ αμνημονεύτων χρόνων — είχε πέσει πριν απ’ τη δική μου χρονιά ως θέμα έκθεσης, για το μάθημα της έκθεσης! Δηλαδή καταλαβαίνετε τώρα;

Είχε πέσει μία χρονιά για τα αδέσποτα ζώα. Δεν υπάρχει πουθενά μέσα στο βιβλίο. Για να δούμε ότι πέφτει θέμα και εκτός βιβλίου, αυτό το «εκτός ύλης», που δεν υφίσταται καν η ύλη. Πέρυσι έπεσε για τη δημιουργικότητα. Δεν υπάρχει πουθενά κείμενο, ας πούμε, κάτι στο βιβλίο για τη δημιουργικότητα. Αλλά την συζητάμε μέσα σε όλα τα θέματα. Κάνουμε για τον ελεύθερο χρόνο, μιλάμε για δημιουργία. Κάνουμε για το επάγγελμα, μιλάμε για δημιουργία. Κάνουμε για το σχολείο, μιλάμε για το δημιουργικό σχολείο. Την έχουμε πει σε τόσες περιπτώσεις.

Και να μην το ’χουμε πει, υπάρχει ένα κείμενο το οποίο σου εξηγεί κάτι, σου δίνει πληροφορίες και εσύ, επειδή έχεις μάθει να σκέφτεσαι, θα πάρεις λοιπόν τις πληροφορίες και  μετά θα σκεφτείς μόνος σου και θα απαντήσεις. Επειδή έχεις μάθει να σκέφτεσαι και έχεις την εμπειρία όλων αυτών των θεμάτων που σου έχει δώσει το υπουργείο.

Να το πω κι αυτό: τι είναι μέσα στην έκθεση; Σίγουρα είναι και οι τρεις τάξεις του λυκείου. Και οι τρεις. Πρώτη λυκείου όλα τα θέματα, β’ λυκείου όλα τα θέματα και γ’ λυκείου. Και υπάρχει και ένα βιβλίο που δίνεται στην πρώτη λυκείου και για τις τρεις τάξεις. Πεντακόσιες σελίδες περίπου. Λέγεται «Θεματικοί Κύκλοι». Δεν το κάνει κανείς. Κρίμα τα δάση! Κρίμα τα δεντράκια κάθε χρόνο! Μοιράζεται αυτό και το ζητάω στα παιδιά και μου λένε «πού είναι αυτό; τι λέτε;», το ’χουν πετάξει ήδη!

Και εκεί μέσα το υπουργείο έχει βάλει κείμενα, άρθρα, δοκίμια, λογοτεχνικά, έχει και ποιήματα γύρω από όλα τα θέματα του λυκείου. Και έξτρα. Και η γενικότερη τάση είναι – όσοι έχετε παιδιά ή είστε μαθητές οι ίδιοι, που έχουνε δώσει για lower ή σε μία άλλη γλώσσα, έχουνε διαβάσει πολύ περισσότερο επιχειρηματολογία για να απαντήσουν τις ερωτήσεις που τους κάνουν εκεί και είναι απαιτηικές, παρά ας πούμε στη δική τους γλώσσα-  η τάση λοιπόν είναι να σε ρωτάνε την άποψή σου πάνω σε θέμα. Τι πιστεύεις εσύ; Είσαι υπέρ ή είσαι κατά; Θεωρείς ότι αυτό είναι καλό; Εσύ τι θα κάνεις σε αυτή την περίπτωση; Είναι τα ερωτήματα που βλέπετε και στη λογοτεχνία, τέτοια ερωτήματα μπαίνουν.

Οπότε πριν κλείσω για το πού απευθύνομαι, να πω λίγο κάτι άλλο που θέλω. Πολλές φορές, ας πούμε, γελάω ακόμα και στη θεωρία που χρειάζεται να διαβάσουν τα παιδιά. Διαβάζουν ένα κατεβατό, γιατί είναι κάποια πράγματα που είναι συγκεκριμένα. Π.χ. λέω εγώ τώρα, ας πούμε, «γιατί ο συγγραφέας χρησιμοποιεί πρώτο πληθυντικό;» και υπάρχουν πέντε περιπτώσεις για το τι θέλει να πετύχει με αυτό. Τα παιδιά τις μαθαίνουν και τις πέντε, όλες μαζί. Και όταν θα πέσει ένα ερώτημα, παίρνουν έτσι όπως είναι, όλο μαζί, και το βάζουν ας πούμε ως απάντηση, που δεν ταιριάζει. Είναι γελοίο. Και αναρωτιέσαι: «πού το βλέπεις αυτό εδώ πέρα;» Δεν κρίνουνε καν αν ταιριάζει ή όχι. Έτσι όπως είναι το πακετάκι, το παίρνουνε και το τοποθετούνε.

Είναι σαν να έχω εδώ πέρα, για να καταλάβετε πώς μοιάζει αυτό, σαν να έχω από δω ένα μαύρο χρώμα (δείχνω με χέρια) από δω έχω τη θεωρία που λέει: το μαύρο σημαίνει αυτό, το άσπρο σημαίνει αυτό, και όταν υπάρχουν χρώματα σημαίνει αυτό κι αυτό. Και παίρνουν τα παιδιά όλο μαζί και μου λένε «το άσπρο σημαίνει αυτό…». Μα μαύρο έχω. Όχι, όχι. Θα σου πω όλα!  «τα χρώματα σημαίνουν…» Δεν με ενδιαφέρει, έχω μαύρο από δω. Όχι, θα σ’ τα πω όλα. Έτσι τα ’χω μάθει εγώ. Πακετάκι.

Λοιπόν, αυτά είναι τα ευτράπελα που γίνονται. Αυτό είναι και σε σχέση με αυτό που είπα  για την ύλη. Ότι πρέπει να ’μαστε ανοιχτοί. Πρέπει να μπορούμε να δούμε τα πάντα γύρω μας, ας πούμε, και ότι όλα λειτουργούν ως θέμα έκθεσης. Και να είμαι έτοιμος να αντιμετωπίσω οτιδήποτε χωρίς να φοβάμαι. Γιατί όταν το ’χω μάθει κατά αυτόν τον τρόπο, όπως λέω πολύ συχνά, δεν με νοιάζει τι θα θέμα θα πέσει. Τον γκρι του τοίχου; Θα γράψω για τον γκρι του τοίχου. Μου πέφτει θέμα για το φεγγάρι; Θα γράψω για το φεγγάρι. Δεν με νοιάζει τίποτα.

Πρέπει να μπορώ να πατάω στα πόδια μου. Πράγματι να νιώθω ότι κάνω κουμάντο εγώ, γιατί καταλαβαίνω τι γίνεται. Αυτό λοιπόν θέλω να πω και κλείνω με το στόχο, ποιος είναι ο στόχος και η πρόθεση, που ήθελα να μιλήσω δημόσια.

Καταρχήν να πω εξομολογητικά ότι πάρα πολλές φορές έχω νιώσει μόνη μου και ότι αγωνίζομαι σε ένα περιβάλλον που παντού συναντάω αυτά τα προβλήματα και πολύ πιο σπάνια βλέπω ανθρώπους που κάνουνε παρόμοια δουλειά με μένα. Και αναθαρρεύω πραγματικά, όταν συναντάω μαθητές που έχουνε βοηθηθεί απίστευτα από αυτό, ή γονείς που μου το ’χουνε πει γιατί έχουν αλλάξει τα παιδιά τους. Να ’ναι καλά οι άνθρωποι. Αλλιώς θα είχα φύγει. Δεν θα μπορούσα να αντέξω να παλεύω για κάτι που νιώθω ότι όλοι είναι ενάντια,  σε μία γενικότερη  ευκολία αν θέλετε.

Και τώρα με αυτό που κάνω δεν είναι μία ευκολία. Θέλω να πω πέντε πράγματα, να ακουστούν προς τα έξω και να καλέσω όποιον μπορεί να βοηθήσει προς αυτή την κατεύθυνση. Αλλά το νόημα είναι ένα: ότι ο καθένας από μας, και ο μαθητής, πρέπει μόνος του να δουλέψει. Πρέπει να προσπαθήσει, πρέπει να διαβάσει, πρέπει ο ίδιος να συμμετέχει στη διαδικασία της μάθησης. Δεν είναι τίποτα εύκολο.  Γι’ αυτό  δεν απευθύνομαι σε όλους, που έχουνε μπει βαθιά μέσα σε αυτήν τη λογική της ευκολίας, που τα πάντα γίνονται με το πάτημα ενός κουμπιού ή με ένα χάπι ή δεν ξέρω τι.

Απευθύνομαι λοιπόν στους μαθητές, να μπορέσουν να καταλάβουν- όσο είναι καιρός -ποιες είναι οι απαιτήσεις, ποιες είναι οι προκλήσεις της εποχής, ότι τα πράγματα θα είναι δύσκολα. Θα το συζητήσω και στα άλλα θέματα παρακάτω. Ακόμα και στην αγορά εργασίας, αυτή τη στιγμή,  ζητάνε εφόδια που έχουν να κάνουν με την παιδεία, με τη γενικότερη παιδεία, και δεν τους τα δίνει κανείς, γιατί έχουμε μείνει σε μία εξειδίκευση και σε τυπικά προσόντα. Και αυτά που ζητάνε πλέον  είναι δεξιότητες κοινωνικές, ανθρωπιστικές, ψυχολογικές. Γιατί κάποιος, για παράδειγμα, πρέπει να διαχειρίζεται το άγχος του. Θα τα πούμε αναλυτικά.

Πρέπει να το καταλάβουνε λοιπόν ότι χρειάζονται πολύ περισσότερα πράγματα στην εποχή μας για να μπορέσεις να κρατηθείς, για να μπορέσεις να διαφυλάξεις τον εαυτό σου, την προσωπικότητά σου, την ελευθερία σου.

Απευθύνομαι πολύ περισσότερο στους απαιτητικούς μαθητές, σ’ αυτούς που έχουν απογοητευτεί γιατί δεν καταλαβαίνουν τι γίνεται και λένε «μπιμπ την έκθεση! τι στο καλό ζητάνε;», να ψάξουν να βρουν ανθρώπους που μπορεί να τους βοηθήσουν. Γιατί υπάρχουν εκεί έξω. Να επιχειρήσουν, να κάνουν οτιδήποτε, για να μπορέσουν πραγματικά να βρουν τις απαντήσεις τους.

Απευθύνομαι σε καθηγητές, να μπορέσει ο καθένας -και υπάρχουνε καθηγητές, το χαίρομαι πάρα πολύ, που έχουνε και στα social πολύ ενεργή δράση, μπράβο για τη δουλειά που κάνουνε για το πώς μιλάμε σωστά τη γλώσσα, ποια είναι τα λάθη. Είναι πάρα πολύ βοηθητικά όλα- ο καθένας λοιπόν από το πόστο του και το μετερίζι του να λάβει την ευθύνη, για να μπορέσουμε να βοηθήσουμε τη νέα γενιά να ανταποκριθεί, και εμείς να επιβιώσουμε, αλλά και τη νέα γενιά να ανταποκριθεί σε όλο αυτό το πράγμα που έρχεται, στις σαρωτικές αλλαγές που έρχονται με την τεχνητή νοημοσύνη.

Απευθύνομαι στους γονείς να μην κυνηγάνε παπαγαλίες και βαθμούς και αποτελέσματα και την επιτυχία, ακόμα και αν αυτό είναι μία σχολή. Να νοιάζονται για τα πραγματικά πνευματικά και ψυχικά εφόδια του παιδιού τους, για την ψυχική του ισορροπία. Αυτό που λέγαν οι παλιοί: να είναι καλός άνθρωπος, να είναι σωστός άνθρωπος. Και αυτό θα οδηγήσει 100% σε επιτυχία. Θα το βρει ο καθένας το δρόμο του, όταν έχει αναπτύξει τα στοιχεία του εαυτού του και πιστεύει στον εαυτό του.

Απευθύνομαι και σε όλους τους ενήλικες, που είμαι σίγουρη ότι θα βρείτε πράγματα μέσα από αυτό το μάθημα που σας ενδιαφέρουν πάρα πολύ, που είναι γύρω σας στη ζωή, που μπορεί να μην τα ’χατε παρατηρήσει και που είσαστε εσείς εκεί μέσα. Είμαι σίγουρη ότι θα σας αρέσει. Και θα ήθελα και ανταπόκριση πάνω σε αυτό. Δηλαδή πραγματικά το πιστεύω. Είναι η τρέλα μου αυτό το πράγμα και θέλω να το περάσω: ότι δεν αφορά μόνο τους μαθητές, αφορά όλους μας, τα θέματα τα κοινωνικά και γύρω από τον άνθρωπο, γιατί είμαστε εμείς η έκθεση.

Και κλείνω με ένα μικρό spoiler: -μέχρι εκεί έχω σκεφτεί, δεν ξέρω παρακάτω τι θα κάνω- Θα μιλήσω την επόμενη φορά για τη μάθηση και τις προϋποθέσεις της μάθησης. Αυτό αφορά και τους καθηγητές, γιατί πρέπει να έχουν προϋποθέσεις για να δώσουν τη μάθηση, και τους μαθητές για να μάθουν οι ίδιοι. Αλλά επειδή όλοι είμαστε μαθητές σε ένα επίπεδο της ζωής μας — και σε πολλά επίπεδα επειδή  μπορεί να μαθαίνουμε ένα χόμπι, μία τέχνη, μία δεξιότητα και λοιπά — μας αφορά και πάλι όλους.

Αυτά. Χάρηκα πάρα πολύ που τα είπαμε. Δεν ξέρω πώς βγήκε αυτό το βίντεο και πόσο χάλια μπορεί να είμαι. Δεν πειράζει. Θα το καταπιώ. Κάθε αρχή και δύσκολη. Εντάξει. Τα λέμε την επόμενη φορά.

Η ομιλία περιληπτικά ως άρθρο

🎬 Όλα είναι θέμα… έκθεσης

Μια διαφορετική ματιά στο μάθημα της Έκθεσης

Γεια σας και καλώς ήρθατε.

Χαίρομαι πολύ για αυτή την πρώτη μας συνάντηση. Αυτό που θέλω σήμερα είναι να μιλήσουμε για το μάθημα της Έκθεσης — όχι όπως το ξέρουμε, αλλά όπως πραγματικά είναι.

Θα σταθώ σε τρία βασικά προβλήματα που υπάρχουν και μέσα από αυτά θα δούμε τι είναι στην ουσία η Έκθεση και γιατί μας αφορά όλους.

🔴 1. Το βασικό πρόβλημα: η παπαγαλία

Ας ξεκινήσουμε από το πιο σημαντικό: Η παπαγαλία.

Πρόλογοι απ’ έξω, επίλογοι απ’ έξω, επιχειρήματα απ’ έξω, κομμάτια θεωρίας απ’ έξω. Ένα μάθημα που κανονικά απαιτεί σκέψη, έχει μετατραπεί σε αποστήθιση.

Και εδώ προκύπτει ένα βασικό ερώτημα:

Πώς γίνεται, σε μια εποχή που η ανθρωπότητα έχει κάνει τεράστια πνευματικά βήματα, εμείς να επιστρέφουμε πίσω;  Γιατί η παπαγαλία είναι επιστροφή προς τα πίσω. Δεν είναι ανθρώπινη λειτουργία. Είναι μηχανική. Δεν απαιτεί σκέψη, είναι μίμηση.

Και πίσω από αυτήν, κρύβεται κάτι πολύ βαθύτερο, που είναι η αποδοχή «Δεν πιστεύω στον εαυτό μου. Δεν έχω κάτι δικό μου να πω. Δεν μπορώ να σκεφτώ. Δεν αξίζω.» Αυτό είναι το πιο ανησυχητικό. Γιατί η Έκθεση, αντί να χτίζει αυτοπεποίθηση και τρόπο σκέψης, τα γκρεμίζει με την αποστήθιση θέσεων και επιχειρημάτων.

🧠 Τι είναι στην πραγματικότητα η Έκθεση;

Η Έκθεση δεν είναι «να γράψω κάτι».

Είναι λόγος. Και ο λόγος — όπως τον έβλεπαν οι αρχαίοι Έλληνες — είναι δύο πράγματα μαζί: σκέψη και γλώσσα. Δεν υπάρχουν χωριστά. Δεν μπορώ να σκεφτώ χωρίς γλώσσα. Δεν μπορώ να χρησιμοποιήσω τη γλώσσα χωρίς σκέψη.

Άρα η Έκθεση είναι: λογική ανάλυση- οργάνωση σκέψεων- τεκμηρίωση μιας θέσης Δεν είναι «λέω ό,τι μου έρθει». Δεν είναι εξομολόγηση. Είναι απόδειξη.

⚠️ Το μεγαλύτερο λάθος των μαθητών

Οι μαθητές πολλές φορές παίρνουν μια λέξη και λειτουργούν συνειρμικά. Λένε ό,τι τους έρθει, χωρίς στόχο, χωρίς δομή. Το ίδιο γίνεται και στην τάξη: «Πες την άποψή σου.»  «Πες κι εσύ…» Και μιλάμε όλοι — χωρίς να αποδεικνύουμε τίποτα. Αυτό όμως δεν είναι Έκθεση.  Η Έκθεση θέλει κατεύθυνση. Θέλει στόχο: «Τι υποστηρίζεις; Τι θες να αποδείξεις;»

🟡 2. Οι «τελίτσες» (bullets)

Ένα δεύτερο μεγάλο πρόβλημα είναι τα λεγόμενα bullets. «Οι τελίτσες».

Τα περισσότερα βοηθήματα δίνουν έτοιμες ιδέες σε μορφή σημείων-επιγραμματικά.

Αλλά εδώ υπάρχει ένα τεράστιο κενό: Πώς ένας μαθητής που δεν έχει μάθει να σκέφτεται, θα μετατρέψει τις επιγραμματικές θέσεις σε αναλυτικό λόγο; Δεν γίνεται. Η φυσική πορεία είναι: πρώτα αναλυτική σκέψη και μετά αφαιρετική σκέψη Όχι το αντίστροφο. Όταν όμως δεν έχει μάθει να αναλύει, απλώς: παίρνει τις τελίτσες, τις παπαγαλίζει και κάνει copy–paste

🧩 Το χάος της σκέψης

Ένα άλλο πρόβλημα είναι η έλλειψη οργάνωσης. Ιδέες σκόρπιες, ανακατεμένες: από το άτομο στην κοινωνία και πάλι στο άτομο. Από τον πνευματικό τομέα στον ψυχικό και πάλι στον πνευματικό. Χωρίς σειρά. Και το αποτέλεσμα; Ένα χάος. Σαν να έχεις αδειάσει όλα τα συρτάρια του σπιτιού σε ένα δωμάτιο. Μπορείς να βρεις κάτι εκεί μέσα; Όχι. Το ίδιο συμβαίνει και στο μυαλό. Αν δεν υπάρχει οργάνωση, δεν υπάρχει σκέψη.

🔵 3. Ο μύθος της «ύλης»

Και φτάνουμε στο τρίτο πρόβλημα: την ύλη της Έκθεσης που αφορά συγκεκριμένα θέματα των βιβλίων του Λυκείου. Η Έκθεση δεν έχει ύλη γιατί πραγματεύεται τον άνθρωπο, την κοινωνία, τη ζωή, τα πάντα. Όλα είναι θέμα έκθεσης! Έχουν πέσει κατά καιρούς θέματα που δεν ήταν σε κανένα βιβλίο αλλά όλα συνδέονται. Γιατί αν κάποιος έχει μάθει να σκέφτεται, μπορεί να απαντήσει σε όλα.

💡 Τι σημαίνει πραγματική κατανόηση

Όταν έχεις καταλάβει πώς λειτουργεί η Έκθεση: δεν φοβάσαι κανένα θέμα,
δεν εξαρτάσαι από τα «έτοιμα» και τα «εντός ύλης».  Πατάς στα πόδια σου. Μπορείς να καταλάβεις και να  χειριστείς ό,τι «πέσει» Αυτό είναι το ζητούμενο.

🎯 Σε ποιους απευθύνομαι:

✔️ Στους μαθητές

Να καταλάβουν τι πραγματικά απαιτείται στη ζωή και στις σύγχρονες συνθήκες:  Ότι χρειάζεται προσπάθεια, συμμετοχή, μελέτη, καλλιέργεια προσωπικότητας  

✔️ Στους απαιτητικούς μαθητές

Σε αυτούς που δεν είναι ικανοποιημένοι από το πως διδάσκεται η έκθεση, νιώθουν ανασφαλείς και ψάχνουν απαντήσεις, να αναζητήσουν τους ανθρώπους που θα τους βοηθήσουν.

✔️ Στους καθηγητές

Να αναλάβουμε την ευθύνη που μας αναλογεί και να βοηθήσουμε τους μαθητές να μάθουν να σκέφτονται, να μάθουν τη γλώσσα τους, να αναπτύξουν προσωπικότητα.

✔️ Στους γονείς

Να μην κυνηγούν βαθμούς και «επιτυχία» αλλά να βοηθήσουν στην ανάπτυξη πνευματικών και ψυχικών  εφοδίων για το παιδί τους.

✔️ Σε όλους τους ενήλικες

Γιατί η Έκθεση δεν είναι μάθημα. Είναι τρόπος σκέψης και ζωής.

🌍 Γιατί όλα αυτά είναι πιο σημαντικά σήμερα

Ζούμε σε μια εποχή που αλλάζει ραγδαία. Η αγορά εργασίας πλέον δεν ζητά μόνο γνώσεις. Ζητά κριτική σκέψη, κοινωνικές δεξιότητες, ψυχική ανθεκτικότητα. Και η ζωή απαιτεί περισσότερο  από κάθε άλλη εποχή πνευματικότητα, ευαισθησία, επικοινωνία, κατανόηση, ανθρωπιά. Και αυτά καλλιεργούνται μέσα από τον λόγο.

✨ Κλείνοντας

Η Έκθεση σε βοηθά να καταλάβεις τον εαυτό σου, να καταλάβεις τον άλλον άνθρωπο, να καταλάβεις τον κόσμο γι’ αυτό αξίζει της προσοχής μας.