Ορισμός

Γνωστοποίηση και μετάδοση γεγονότων, καταστάσεων, φαινομένων, ιδεών, ειδήσεων, σχολίων κλπ από κάποιον πομπό σε κάποιον δέκτη. Πέρα από τον πομπό, το δέκτη και το μήνυμα στην απλή μορφή της πληροφόρησης, (ομιλία, διάλογος, βιβλίο) στην εποχή μας που χαρακτηρίζεται από όγκο πληροφοριών και γρήγορες εξελίξεις είναι απαραίτητος ένας φορέας που να ανταποκρίνεται σ’ αυτές τις αυξημένες απαιτήσεις. Σήμερα, σε δημόσιο επίπεδο αυτός ο φορέας ταυτίζεται με κάποιο από τα μέσα ενημέρωσης (τύπος, ραδιόφωνο, τηλεόραση, διαδίκτυο).

 Οι όροι «πληροφόρηση» και «ενημέρωση» συχνά χρησιμοποιούνται εναλλακτικά, ενώ σημασιολογικά δεν ταυτίζονται απόλυτα. Η πληροφόρηση σημαίνει, ως επί το πλείστον, τη γνωστοποίηση, μεταφορά, πολλές φορές και τη συσσώρευση πληροφοριών, χωρίς να εξασφαλίζει τις προϋποθέσεις τόσο από την πλευρά του πομπού, όσο και από την πλευρά του δέκτη. Δηλαδή, δεν εξασφαλίζεται πάντοτε ο ελεγμένος, αξιόπιστος και έγκυρος τρόπος μετάδοσης των πληροφοριών από την πλευρά του πομπού αλλά και η ενεργή συμμετοχή του δέκτη. Με τον όρο «ενημέρωση» δηλώνεται ότι ο δέκτης βρίσκεται μέσα στα γεγονότα και στις καθημερινές εξελίξεις, αφομοιώνει τις πληροφορίες, τις κατανοεί και τις αξιοποιεί. Εδώ είναι καλό να γίνει διάκριση ανάμεσα στην «πληροφορία» και τη γνώση. Οι πληροφορίες δίνουν στοιχεία για ό,τι συμβαίνει γύρω μας, στον κόσμο, και αναφέρονται κυρίως σε γεγονότα, τα οποία προκαλούν συχνά στιγμιαία εναλλαγή ποικίλων συναισθηματικών καταστάσεων. Τα στοιχεία, λοιπόν, αυτά που μπορεί να είναι αληθινά ή ψευδή και δεν αφορούν το σύνολο της πραγματικότητας, παρέχουν μια ψευδαίσθηση γνώσης και αποτελούν μια ατελή μορφή γνώσης, γιατί αυτή είναι εξειδικευμένη, αποσπασματική και επιφανειακή. Γνώση είναι η οργανωμένη πληροφορία που εντάσσεται σε κάποιο πλαίσιο και  προϋποθέτει την προσωπική παρατήρηση και συμμετοχή, την ανάλυση και την κριτική επεξεργασία με σκοπό την κατανόηση και την επίγνωση. Από τη στιγμή που ο άνθρωπος κατανοεί βαθιά και έχει επίγνωση του εαυτού του και της ζωής, μπορεί να φτάσει στην σοφία, στην ευρύτερη αντίληψη του κόσμου, στην απελευθέρωση και στην εύρεση του νοήματος της ζωής. Χαρακτηριστική είναι η διαπίστωση του S. Elliot για την πληροφόρηση στην εποχή μας: «είχαμε τη σοφία και την πνίξαμε στη γνώση, είχαμε τη γνώση και χαθήκαμε στην πληροφορία»

Ιστορική αναδρομή  

Από τη φύση του φιλομαθής, φιλοπερίεργος και κοινωνικό ον ο άνθρωπος επιθυμεί να γνωρίζει ό,τι συμβαίνει στο κοντινό και ευρύτερο περιβάλλον του. Στο παρελθόν η γνώση αυτή ήταν περιορισμένη, αφού στηριζόταν σε πληροφορίες που μεταδίδονταν από στόμα σε στόμα (γι’ αυτό υπήρχαν και αγγελιοφόροι), οπότε η μετάδοση των μηνυμάτων δεχόταν δύο σημαντικές φθορές: τη φθορά του χρόνου και τη φθορά του μεσάζοντα. Έτσι, οι πληροφορίες ήταν πολλές φορές αλλοιωμένες και αφορούσαν κυρίως τα συμβάντα των τοπικών κοινωνιών. Πληρέστερη πληροφόρηση διέθετε μόνο η εξουσία που επιλεκτικά μετέδιδε στο λαό όσες πληροφορίες εξυπηρετούσαν τα συμφέροντά της και δυνάμωναν την ισχύ της.

 Αναπόφευκτα ο άνθρωπος του παρελθόντος είχε μια λειψή και παραμορφωμένη εικόνα για τον κόσμο, γνώριζε σε στενό πλαίσιο μόνο ό,τι αφορούσε στο μικρόκοσμό του και έξω από αυτόν υπήρχε το άγνωστο. Πολλές φορές η γνώση του στηριζόταν σε μυθεύματα, φήμες και αναξιόπιστες διαδόσεις. Επομένως, μέσα στον σκοταδισμό και την άγνοια, στένευαν οι πνευματικοί του ορίζοντες, αναπτύσσονταν κάθε λογής προκαταλήψεις και προλήψεις και ενισχυόταν η χειραγώγησή του από κάθε λογής εξουσία (πολιτική, οικονομική, θρησκευτική).

 Με την ανακάλυψη της τυπογραφίας η πληροφόρηση ευνοήθηκε σημαντικά, γιατί τα μηνύματα μεταδίδονταν εύκολα και σε πολλούς ανθρώπους ταυτόχρονα. Η κατάσταση, βέβαια, έχει αλλάξει ριζικά στην εποχή μας με την αλματώδη ανάπτυξη των μέσων ενημέρωσης και την πρόοδο της ψηφιακής τεχνολογίας. Η πληροφόρηση έχει γίνει αναφαίρετο δικαίωμα όλων των ανθρώπων και έχει δημιουργηθεί ένα δίκτυο παγκόσμιας επικοινωνίας που πετυχαίνει τη μετάδοση μεγάλου όγκου πληροφοριών σε καθημερινή βάση και σε εκατομμύρια ανθρώπων ταυτόχρονα δηλαδή μαζικά. Δικαίως, λοιπόν, ο αιώνας μας αποτελεί κατεξοχήν τον «αιώνα της πληροφόρησης». Η φθορά του χρόνου, που υπήρχε στην πληροφόρηση του παρελθόντος, νικήθηκε! Η φθορά του μεσάζοντα όμως; Αυτή παραμένει και γίνεται γιγαντιαία όσο γιγαντώνονται τα συμφέροντα και όσο η τεχνολογία παρέχει δυνατότητες και μεθόδους για την  παραπληροφόρηση. Στην ουσία, μόνο ένας βαθιά κριτικός νους μπορεί να ξεπεράσει αυτή τη φθορά μέσα από την εύρεση και τον έλεγχο διαφορετικών πηγών πληροφόρησης.

Θετικά της πληροφόρησης

          Αρχικά οι πληροφορίες είναι το απαραίτητο υλικό για να κινητοποιηθεί η σκέψη, να ενεργοποιηθεί ο νους, να θέσει ερωτήματα ο άνθρωπος, να προβληματιστεί και να επιχειρήσει να δώσει απαντήσεις. Μ’ αυτό τον τρόπο αναπτύσσει τις νοητικές του λειτουργίες και την κριτική του ικανότητα, πλουτίζει σε γνώσεις και διευρύνει τους πνευματικούς του ορίζοντες. Αυτό σημαίνει ότι απαλλάσσεται από κάθε λογής δογματισμούς και προκαταλήψεις και ελευθερώνεται πνευματικά, ώστε να μπορεί να αντιληφθεί την πραγματικότητα και στηριζόμενος σε λογικά στοιχεία, να επιλύει πρακτικά καθημερινά προβλήματα, και να πάρει σωστές αποφάσεις για τη ζωή του. Επιπλέον, με την πληροφόρηση ο άνθρωπος ενημερώνεται για τα κοινωνικά και πολιτικά δρώμενα, ώστε να αξιολογεί σωστά πρόσωπα και καταστάσεις και να ενεργεί κατάλληλα, ενώ παράλληλα έρχεται σε επαφή με τις παγκόσμιες εξελίξεις και τον κόσμο των ιδεών, των γραμμάτων, των τεχνών και των επιστημών.

Με την πληροφόρηση, άλλωστε, ο άνθρωπος ικανοποιεί την έμφυτη τάση του για γνώση, τη φιλομάθεια και φιλοπεριέργειά του και, μέσα από τον προβληματισμό που γεννάται, ευαισθητοποιείται για θέματα που αφορούν τη ζωή και την κοινωνία. Η διάλυση της άγνοιας και του σκοταδισμού, μειώνει τους φόβους, τα άγχη και την ανασφάλεια και γεμίζει τον άνθρωπο με δύναμη, θάρρος και αισιοδοξία να επιτύχει τους στόχους του και να πορευτεί στη ζωή. Με τις πληροφορίες αποδεσμεύεται από άγονες και άκριτες προσκολλήσεις και, καθώς ενισχύεται η λογική,  απελευθερώνεται από τα πάθη και ένστικτά του, γίνεται υπεύθυνος και ευσυνείδητος, ικανός να διακρίνει το αγαθό και το δίκαιο από το άδικο. Η πληροφόρηση συντελεί στη γνώση του άλλου ανθρώπου και του εαυτού του, οδηγεί στην αποκάλυψη της αλήθειας κι αυτή φωτίζει πάντα την ελευθερία, τον ανθρωπισμό και τη δημοκρατία.

Εύκολα καταλαβαίνουμε ότι σε ένα ευρύτερο κοινωνικό πλαίσιο η πληροφόρηση βγάζει τον άνθρωπο από τον περιορισμένο μικρόκοσμό του και τον φέρνει κοντά στον συνάνθρωπο με κατανόηση, συμπόνια και ευαισθησία, εντάσσοντάς τον στο σύνολο της κοινωνίας, στην πορεία του έθνους του και στην ροή των παγκόσμιων εξελίξεων. Έτσι, ο άνθρωπος γίνεται ενεργό ον, που συμμετέχει και επηρεάζει με τη στάση και τη δράση του την ευημερία του συνόλου. Ενημερώνεται για τα προβλήματα, τα «κακώς κείμενα», αναγνωρίζει τις αυθαιρεσίες και τις αβλεψίες και δρα υπεύθυνα για την επίλυσή τους, για την καλή λειτουργία των θεσμών, για την υπεράσπιση των δικαιωμάτων του ανθρώπου, τη διαφύλαξη της εθνικής του ταυτότητας και την παγκόσμια αλληλεγγύη. Όλη η πορεία του πνεύματος, της κοινωνικής οργάνωσης και των επιτευγμάτων (ανάπτυξη τεχνολογίας, επιστημών, τεχνών, προάσπιση δημοκρατίας και ειρήνης) έχει στηριχθεί στην ελευθερία πληροφόρησης, γνώμης και έκφρασης, οπότε δικαίως η πληροφόρηση είναι ο βασικός παράγοντας θεμελίωσης και υποστήριξης της δημοκρατίας και του πνευματικού πολιτισμού.

Παραπληροφόρηση

Ορισμός: Πρόκειται για τη σκόπιμη διάδοση ψεύτικων ειδήσεων με στόχο την κατεύθυνση της κοινής γνώμης προς συγκεκριμένες επιλογές, προς εξυπηρέτηση ιδιοτελών σκοπών και συμφερόντων. Ο όρος μπορεί, επίσης, να δηλώνει την παραποίηση της αλήθειας από λογικό σφάλμα, αμέλεια ή άγνοια που πραγματοποιείται μία φορά ή σποραδικά και επηρεάζει ένα ή περισσότερα άτομα. Θα μπορούσε να ισχυριστεί κανείς πως το ιδιαίτερο γνώρισμα της πληροφόρησης είναι πως κατευθύνει ένα μήνυμα σε ένα δέκτη με απώτερο σκοπό να συντελεστεί κάποια αλλαγή με τη λήψη του. Μ’ αυτή την έννοια κάθε πληροφόρηση είναι κατευθυνόμενη. Αν πρόκειται, όμως, για παραπληροφόρηση ο απώτερος σκοπός  διακρίνεται από τρεις βασικές αρχές: την πρόθεση, την σκοπιμότητα και την υστεροβουλία. Είναι η μορφή πληροφόρησης που υποτάσσεται στον στόχο της με συνέπεια την αλλοίωση του μηνύματος.  Γι’ αυτό  όταν κάνουμε λόγο για «παραπληροφόρηση» εννοούμε τη εσκεμμένη, ειδικά σχεδιασμένη, υστερόβουλη και πολλές φορές συστηματική μετάδοση είδησης με στόχο την παραπλάνηση της κοινής γνώμης.

Μορφές: Μετάδοση ψευδών ειδήσεων,  κατασκευή γεγονότων χωρίς να υφίστανται στην πραγματικότητα η διαστρέβλωση της πληροφορίας με απόκρυψη, υποτίμηση ή υπερτονισμό κάποιων στοιχείων, η υπερβολή και διόγκωση  γεγονότων, η κινδυνολογία, οι φημολογίες, η παρερμηνεία, η υπερπληροφόρηση ως μετάδοση πολλών ασύνδετων και αντιφατικών πληροφοριών για να προκληθεί σύγχυση, αποσιώπηση σημαντικών ειδήσεων, υπερβολική προβολή μιας αληθινής ίσως, αλλά ασήμαντης είδησης, για να αποσπαστεί η προσοχή από τα σημαντικά.

Τρόποι παραπληροφόρησης: η παραπληροφόρηση ασκείται άμεσα με έναν από τους παραπάνω τρόπους αλλά και έμμεσα μέσω του τρόπου παρουσίασης με την έκταση ή την προβολή της είδησης, με τη θέση της στη σελιδοποίηση της εφημερίδας ή στο δελτίο ειδήσεων, με τη χρήση φορτισμένων και υπερβολικών τίτλων, με τη γοητεία της εικόνας και του ήχου, με την αποσπασματικότητα των εικόνων, με το μοντάζ, με τη δραματοποίηση των γεγονότων και με τη συνύφανση του γεγονότος με το σχόλιο.

Αίτια παραπληροφόρησης- Παράγοντες που την προκαλούν

Οικονομικά συμφέροντα: Πανίσχυροι φορείς οικονομικών συμφερόντων που έχουν στη διάθεσή τους τα μέσα και τους διαύλους επικοινωνίας, διοχετεύουν τις πληροφορίες που θέλουν, για να στρέψουν την κοινή γνώμη σε συγκεκριμένες κατευθύνσεις, επιλογές και δράσεις οι οποίες θα τους επιφέρουν κέρδος. Με την παραπληροφόρηση μπορούν να φανατίσουν ολόκληρα πλήθη, μπορούν να στρέψουν σε πόλεμο ή στην ανάγκη πολεμικών εξοπλισμών, να πουλήσουν εκατομμύρια φάρμακα και εμβόλια, να στρέψουν τον κόσμο στο χρηματιστήριο ή με την ψεύτικη είδηση οικονομικής κατάρρευσης να προκαλέσουν την πώληση μετοχών και περιουσιών σε εξευτελιστικές τιμές. Μπορούν να πουλήσουν οτιδήποτε θελήσουν αλλά πρωτίστως μπορούν να πουλήσουν αυτή την ίδια την πληροφορία. Τα ΜΜΕ, ο κυριότερος φορέας πληροφόρησης, αποτελούν και τα ίδια κερδοσκοπικές επιχειρήσεις των οποίων το «προϊόν» είναι η είδηση. Επομένως, η πληροφορία δεν υπηρετεί το στόχο της, να ενημερώνει και να διαφωτίζει, αλλά λειτουργεί ως εμπορικό είδος που ακολουθεί τους κανόνες της ελεύθερης αγοράς. Δεν ενδιαφέρει το περιεχόμενό της αλλά το «περιτύλιγμα»: να είναι αρεστή, εντυπωσιακή, να προκαλεί την περιέργεια, το φόβο, τον αποτροπιασμό, το σοκ, για να στρέφει εκβιαστικά τα βλέμματα πάνω της και να «πουλάει». Στο πλαίσιο, μάλιστα, του σκληρού ανταγωνισμού των μέσων ενημέρωσης η αλήθεια και η αντικειμενικότητα θυσιάζονται στο βωμό της εμπορικής επιτυχίας και πρωτιάς, στα νούμερα της τηλεθέασης και στις πωλήσεις των φύλλων. Ο Μ. Πλωρίτης γράφει σχετικά: «Ο μανιακός ανταγωνισμός των ΜΜΕ τα εξωθεί σε έξαλλο κυνηγητό του εντυπωσιακού, του συνταρακτικού, του τρομακτικού, για να αποσπάσουν την πλατύτερη δυνατή ακροαματικότητα, τη μεγαλύτερη επιβολή και τα πλουσιότερα έσοδα. Ο ιερός αυτός σκοπός αγιάζει κάθε παραπληροφόρηση». 

Πολιτικά συμφέροντα: Είναι γνωστό ότι στα ολοκληρωτικά καθεστώτα ασκείται ασφυκτικός κρατικός έλεγχος στην πληροφόρηση και στα μέσα ενημέρωσης και εφαρμόζεται η λογοκρισία, ώστε να εξυπηρετούνται εγγυημένα τα συμφέροντά τους, η εξασφάλιση  και επέκταση της εξουσία τους, καθώς και η αποχαύνωση και μαζοποίηση του λαού, για να μην αντιδρά. Το ίδιο, όμως, συμβαίνει και στα δημοκρατικά καθεστώτα, αν και είναι κατοχυρωμένα τα δικαιώματα της ελεύθερης πληροφόρησης και σκέψης. Είναι διαπιστωμένο ότι μεγάλα κέντρα εξουσίας ελέγχουν την πληροφόρηση και μάλιστα παγκοσμίως, ορίζουν τι, πότε, πού και πώς θα μεταδοθεί η είδηση, ώστε να αυξήσουν τη δύναμη και την επιρροή τους στον κόσμο και να εξυπηρετήσουν τις δόλιες σκοπιμότητές τους. Σε πιο περιορισμένο πλαίσιο, τα μέσα ενημέρωσης υπηρετούν κομματικά συμφέροντα και φιλοδοξίες πολιτικών και λειτουργούν ως κομματικά φερέφωνα και όργανα παραπληροφόρησης και προπαγάνδας, ώστε να θηρεύσουν ψηφοφόρους, να κερδίσουν τη λαϊκή υποστήριξη και να απομονώσουν ή να εξοντώσουν στο σύνολό της την αντιπολίτευση ή συγκεκριμένους πολιτικούς αντιπάλους. 

Ευθύνη ΜΜΕ- πομπών/δημοσιογράφων: Εκτός από τους οικονομικούς και πολιτικούς παράγοντες, στους οποίους ανήκουν ως ιδιοκτησία τα ΜΜΕ και ελέγχουν την πληροφόρηση υπάρχει και η όχι αμελητέα ευθύνη του υποκειμενικού παράγοντα, δηλαδή του κάθε πομπού της πληροφορίας και εν προκειμένω του δημοσιογράφου. Ο δημοσιογράφος, ως άνθρωπος με διαμορφωμένες αντιλήψεις, ιδεολογία, πολιτική και κομματική τοποθέτηση, ψυχική διάθεση, πάθη και ένστικτα μπορεί να προκαλέσει, ηθελημένα ή αθέλητα, μικρότερα ή μεγαλύτερα προβλήματα στην αντικειμενικότητα της είδησης. Πολλές φορές, οι ακόρεστες φιλοδοξίες του, η επιθυμία του για αναγνώριση και δόξα και η ανάγκη του για επαγγελματική κατοχύρωση και ανέλιξη τον ωθούν στην παραποίηση και τη διαστρέβλωση της πραγματικότητας.

Γιατί οι άνθρωποι παρασύρονται από την παραπληροφόρηση – Ευθύνη δέκτη

Η στροφή του σύγχρονου ανθρώπου στην υπερκατανάλωση, η υπέρμετρη ενασχόληση με τις υλικές κατακτήσεις και απολαύσεις και η εντατικοποίηση της εργασίας στην οποία συχνά επιδίδεται για τη εξασφάλιση του χρήματος δεν του αφήνουν περιθώρια να ασχοληθεί με την πνευματική του καλλιέργεια και συχνά, δεν του αφήνουν το χρόνο ούτε την όρεξη να επεξεργαστεί τις πληροφορίες, ώστε να αντισταθεί στην παραπληροφόρηση. Το αποτέλεσμα είναι να υιοθετεί άκριτα μηνύματα και ιδέες, κυρίως εκείνα που εξυπηρετούν τον τρόπο ζωής του και τις ήδη διαμορφωμένες απόψεις του.

Στην έλλειψη χρόνου και διάθεσης οδηγεί και η τεχνοκρατική κοινωνία με την πολλαπλότητα και τη συνθετότητα των ρόλων, των αναγκών και των απαιτήσεων, τους γρήγορους ρυθμούς ανάπτυξης και τις ραγδαίες αλλαγές. Μέσα σ’ αυτόν τον κυκεώνα μηνυμάτων και δεδομένων ο άνθρωπος χάνεται, βρίσκεται σε ιδεολογική σύγχυση και δεν προλαβαίνει να εμβαθύνει, να καταλάβει, να αφομοιώσει τις πληροφορίες. Τις αντιμετωπίζει βιαστικά, επιδερμικά και χωρίς ουσιαστικό προβληματισμό. Επίσης, στο πλαίσιο του βιομηχανοποιημένου τρόπου ζωής ο άνθρωπος μετατρέπεται σε γρανάζι της μηχανής, εγκλωβίζεται στην εξειδίκευση και τον αυτοματισμό, οπότε η παραπληροφόρηση είναι επακόλουθο της μονομέρειάς του, της συρρίκνωσης των ενδιαφερόντων του και της ανάγκης του να γίνονται όλα εύκολα χωρίς συμμετοχή και κόπο. Άλλωστε, η εικόνα υποβαθμίζει το λόγο και αδρανοποιεί τη σκέψη, προβάλλει εύκολα, έτοιμα  και εντυπωσιακά μηνύματα και οδηγεί τον άνθρωπο στην πλάνη να πιστεύει ότι είναι ενημερωμένος και γνώστης του θέματος, επειδή είδε και άκουσε. 

Τα κοινωνικά προβλήματα, η ανεργία, οι ανισότητες, οι αδικίες, η βία, οι δύσκολες συνθήκες ζωής στις μεγαλουπόλεις κουράζουν τον άνθρωπο, τον επιβαρύνουν συναισθηματικά, τον εξαντλούν, του θολώνουν την όραση και δεν έχει τη δύναμη να σηκώσει  ούτε το βάρος της αλήθειας, ούτε της ευθύνης. Παρασύρεται έτσι, στο ψέμα της παραπληροφόρησης, αφήνεται στη βολική παθητικότητα που του προτείνει και γίνεται επιρρεπής τόσο στον φόβο, που του προβάλλει, όσο και στην ελπίδα, που του «πουλάει».

Τέλος, η έλλειψη παιδείας, και καλλιέργειας, η απουσία μελέτης και η άγνοια στερούν τον άνθρωπο από τα εφόδια με τα οποία θα αναζητούσε τη γνήσια πληροφόρηση και θα αντιστεκόταν στην παραπληροφόρηση. Ο άνθρωπος δεν έχει ούτε τη θέληση και το σθένος να αναζητήσει την αλήθεια, ούτε το ηθικό υπόβαθρο για τον αγώνα που απαιτεί η ελευθερία του, ούτε την πνευματική ανάπτυξη για να προβληματιστεί, να κρίνει, να εμβαθύνει, να σχηματίσει δική του άποψη. Έτσι, γίνεται θύμα της παραπληροφόρησης εν αγνοία του και ερήμην του.

Αρνητικά της παραπληροφόρησης

Η παραπληροφόρηση στερεί από τον άνθρωπο το πρωτογενές υλικό που χρειάζεται για την κινητοποίηση της σκέψης, τη σωστή βάση για να οδηγηθεί η λογική σε αληθινά συμπεράσματα. Η κατευθυνόμενη και ελεγχόμενη πληροφόρηση καταργεί το δικαίωμα της πλουραλιστικής ενημέρωσης αφενός, και το δικαίωμα της ελευθερίας σκέψης αφετέρου. Όσο διαστρεβλώνεται και κακοποιείται η αλήθεια, τόσο ο άνθρωπος βυθίζεται στην άγνοια και στην πλάνη και τόσο γίνεται ευκολότερη η χειραγώγηση και μαζοποίησή του. Επέρχεται μοιραία η  παθητικοποίηση, ο εφησυχασμός, η αδιαφορία για τα κοινά, η προκατάληψη και η μονοδιάστατη οπτική, αυτά δηλαδή, που καθιστούν τον δέκτη έρμαιο και συμβατό με τα συμφέροντα των πομπών, πειθήνιο όργανο στα κελεύσματα των επιτηδείων. 

Κι επειδή η παραπληροφόρηση στοχεύει στη χειραγώγηση του δέκτη μέσα από την παραποίηση της αλήθειας και την κατάργηση  της λογικής, οδηγεί στην έξαρση των συναισθημάτων, καθώς και των παθών και ενστίκτων που κάνουν τον άνθρωπο άβουλο και κατευθυνόμενο. Το άγχος, η αγωνία, η απογοήτευση, ο φόβος και ο πανικός είναι κάποια από τα συναισθήματα τα οποία επιδιώκει η παραπληροφόρηση, ώστε ο άνθρωπος να αδρανοποιείται και να αναζητάει εσπευσμένα «σανίδες σωτηρίας». Τα αμέσως επόμενα συναισθήματα που αφήνουν τον άνθρωπο νωχελικό και ακίνδυνο για το κατεστημένο, και τα οποία καλλιεργεί η παραπληροφόρηση, είναι η χαρά, ενίοτε τρελή, η ευχαρίστηση, ενίοτε ασύδοτη και η αξίωση «να περνάμε καλά» με οποιοδήποτε κόστος. Με την ίδια λογική ο εγωισμός, η απληστία, η ματαιοδοξία και η βία βρίσκουν έδαφος στην ψυχή του ανθρώπου, αφού η παραπληροφόρηση σπιλώνει συνειδήσεις, προβάλλει λανθασμένα πρότυπα πλούτου, βίας και διαφθοράς, ηρωοποιεί εγκληματίες, προσβάλλει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και αλλοιώνει κάθε έννοια του δικαίου, της ελευθερίας και της ηθικής.

Γίνεται, λοιπόν, αντιληπτό ότι ενισχύονται συμπεριφορές ατομικισμού, αλόγιστης κατανάλωσης και εμμονής στην εκπλήρωση υλιστικών στόχων, ξέφρενης διασκέδασης και ανταγωνισμού. Προκαλείται ατμόσφαιρα τεχνητής έντασης στην κοινωνία και ενισχύονται φαινόμενα φανατισμού και ρατσισμού, που προκαλούν αναταραχές και συγκρούσεις. Παρατηρείται έντονη αδιαφορία και αποχή από τα κοινωνικά και πολιτικά δρώμενα, κλονίζεται η εμπιστοσύνη προς τους φορείς και τα κέντρα ενημέρωσης και υποβαθμίζεται η ποιότητα του πολιτικού βίου. Όσο η αλήθεια αποσιωπάται, αδρανεί το κοινωνικό σώμα, τα προβλήματα διαιωνίζονται και η θεραπεία τους γίνεται ολοένα και δυσκολότερη. Τα πολιτικά πρόσωπα δεν ελέγχονται με βάση την αξία τους και δεν αποτιμώνται οι ενέργειές τους με βάση το κοινό καλό. Έτσι, τόσο η δημοκρατία, όσο και ο πολιτισμός πλήττονται, αφού οι άνθρωποι δεν είναι πρωταγωνιστές της ιστορίας αλλά καθίστανται ανίκανοι να διαμορφώσουν τον κόσμο και την πραγματικότητα που τους περιβάλλει.

Προϋποθέσεις για σωστή πληροφόρηση

Για να επιτευχθεί το έργο της πληροφόρησης και να αποφευχθεί ο κίνδυνος της παραπληροφόρησης στις μεταξύ μας σχέσεις απαιτείται να αναλάβει ευθύνη τόσο ο πομπός, όσο και ο δέκτης. Ο πομπός οφείλει να ελέγχει και να αξιολογεί τις πληροφορίες, πριν τις μεταδώσει, να είναι επιφυλακτικός, όταν κάτι δεν είναι εξακριβωμένο, και να το εκφράζει, χωρίς να αφήνει την εντύπωση του σίγουρου ή της αυθεντίας. Χρειάζεται να είναι αμερόληπτος και τίμιος και να μην διαστρεβλώνει εσκεμμένα τις πληροφορίες, ούτε να συγχέει το γεγονός με το σχόλιό του για να κατευθύνει το δέκτη, υποτιμώντας τη νοημοσύνη του ή εκμεταλλευόμενος την ευαισθησία του. Θα πρέπει να έχει ως σκοπό την ενημέρωση και ωφέλεια του δέκτη ή το κοινό καλό. Γι’ αυτό είναι αναγκαίο, εκτός από την ίδια την πληροφορία, να αξιολογεί τον κατάλληλο χρόνο που θα τη μεταφέρει και να επιλέγει τον κατάλληλο τρόπο, ώστε να γίνει αυτή κατανοητή και αποτελεσματική.

Από την πλευρά του, ο δέκτης οφείλει να βλέπει την οπτική γωνία του πομπού και τον σκοπό του, αν υπάρχει, πίσω από την πληροφόρηση χωρίς να σημαίνει αυτό ότι γίνεται καχύποπτος και αρνητικός. Επίσης, δεν πρέπει να είναι προκατειλημμένος αλλά να έχει καλοπροαίρετη διάθεση και ευρύτητα πνεύματος για να μπορέσει με νηφαλιότητα να ελέγχει την πληρότητα, την εγκυρότητα και την πιστότητα της πληροφορίας. Οφείλει να ασκεί κριτική και να διασταυρώνει τις πληροφορίες, ώστε, μέσα από την αξιολόγηση, τη σύγκριση και την επιλογή, να επιτυγχάνει την εποικοδομητική ενημέρωσή του.

Για να συντελεστούν τα παραπάνω απαιτείται σωστή λειτουργία και ευαισθητοποίηση των φορέων κοινωνικοποίησης αλλά και του κάθε ατόμου προσωπικά. Τόσο η οικογένεια, όσο και το σχολείο οφείλουν να μαθαίνουν τους νέους να προβληματίζονται, να είναι σε εγρήγορση, να αμφιβάλλουν γόνιμα, να κρίνουν και να μην αντιμετωπίζουν παθητικά τα μηνύματα γύρω τους. Θα πρέπει να καλλιεργούν την κοινωνική συνείδηση, το συλλογικό πνεύμα, την ευαισθησία και την υπευθυνότητα, ώστε να αποφεύγεται η τάση διαστρέβλωσης της πληροφορίας.

Το πιο σημαντικό, βέβαια, είναι να αποτελούν πρότυπο τα ΜΜΕ, παρέχοντας σωστή πληροφόρηση χωρίς τάσεις αλλοίωσης και εντυπωσιασμού. Οφείλουν να αποτελούν βήμα πραγματικής ελευθεροτυπίας, δημοκρατικής και απρόσκοπτης ενημέρωσης, με σεβασμό στον πολίτη στην υπηρεσία του δημόσιου συμφέροντος και όχι του οικονομικού οφέλους. Προς αυτήν την κατεύθυνση είναι καθοριστικής σημασίας η αξιοκρατία στην πρόσληψη στελεχών, ώστε να έχουν ηθικό και ψυχικό σθένος, καθώς και  η εφαρμογή του κώδικα δημοσιογραφικής δεοντολογίας, η επαγγελματική ακεραιότητα των δημοσιογράφων και η ανάληψη της κοινωνικής τους ευθύνης.

Σ’ αυτή τη βάση η πολιτεία οφείλει να κατοχυρώσει θεσμικά την πολυφωνική δημοκρατική ενημέρωση, να ελέγχει τα ΜΜΕ ως προς το αν  η πληροφόρησή τους ανταποκρίνεται στο δημόσιο συμφέρον και να επιβάλλει ποινές σε περίπτωση που καταχρώνται την εξουσία τους και αποπροσανατολίζουν την κοινή γνώμη. Επίσης, αναγκαία είναι, η αναβάθμιση του βιοτικού και πνευματικού επιπέδου των πολιτών, ώστε να διαθέτουν το χρόνο, τις ευκαιρίες και τα μέσα να αναπτύξουν τα εσωτερικά εφόδια και τις αντιστάσεις απέναντι σε κάθε μηχανισμό παραπληροφόρησης. Άλλωστε, οι πολιτικοί έχουν υποχρέωση να λειτουργούν ως αντιπρόσωποι του λαού και να ασκούν το λειτούργημά τους με γνώμονα το κοινό καλό και όχι υπακούοντας τυφλά σε κομματικούς σχηματισμούς ή εξυπηρετώντας ιδιοτελείς σκοπούς. Αυτό σημαίνει ότι θα πρέπει να πληροφορούν έγκυρα και τίμια την κοινή γνώμη με σκοπό την αλήθεια και την αφύπνιση του λαού. Μόνο σε ένα δημοκρατικό πολίτευμα μπορούν να υπάρξουν ευσυνείδητοι υπεύθυνοι πολίτες, οι οποίοι βιώνουν έναν δημοκρατικό τρόπο ζωής και στον οποίο η παραπληροφόρηση δεν έχει θέση.

Τέλος, οι πνευματικοί άνθρωποι, που είναι εκφραστές του πλήθους και έχουν σημαντική θέση στην κοινωνία επηρεάζοντας την κοινή γνώμη, οφείλουν να αντιστέκονται σε κάθε μορφή παραπληροφόρησης, να στηλιτεύουν τέτοιου είδους φαινόμενα και να μάχονται για την αλήθεια. Δε θα πρέπει να αποστασιοποιούνται  αλλά να παρουσιάζουν όσο γίνεται πιο καθαρά την πραγματικότητα στο λαό, χωρίς να κρύβουν, να αλλοιώνουν, να ωραιοποιούν. Αυτοί κατεξοχήν είναι οι μεταδότες πληροφοριών και θα ήταν καλό να αποτελούν παράδειγμα, καθώς έχουν την ευθύνη της πολιτιστικής ανάπτυξης και προόδου των πολιτών και των λαών.