ΤΡΙΤΗ ΗΛΙΚΙΑ-ΓΗΡΑΣ
Ορισμός : είναι η ηλικιακή φάση της ωριμότητας, κατά την οποία ο άνθρωπος βιώνει την ύστερη-όψιμη- βιολογική περίοδο της ύπαρξής του, δηλαδή την περίοδο του γήρατος. Κατά τη διάρκειά της, οι δυνάμεις του εξασθενούν και η ιδέα του επικείμενου θανάτου δημιουργεί μια δυσάρεστη ψυχολογική κατάσταση σ’ αυτόν, όσο ψυχικό σθένος και αν διαθέτει. Ο σαφής προσδιορισμός της ηλικίας κατά την οποία ξεκινά το γήρας δεν είναι εύκολος, καθώς ποικίλει σε κάθε τόπο και εποχή αλλά και από άτομο σε άτομο. Κατά τρόπο συμβατικό, ωστόσο, τοποθετούμε την εκκίνηση της τρίτης ηλικίας στο 67ο έτος της ζωής ενός ατόμου. Αυτή η στιγμή για πολλούς συνδέεται και με την αποχώρηση από τον εργασιακό στίβο λόγω συνταξιοδότησης. Ωστόσο, πολλοί επιστήμονες κάνουν τον διαχωρισμό μεταξύ «τρίτης» και «τέταρτης ηλικίας», χρησιμοποιώντας ως κριτήριο διάκρισης των δύο αυτών ηλικιακών ομάδων τη δυνατότητα του ατόμου για αυτοεξυπηρέτηση.
Ιστορική αναδρομή: Τα άτομα της τρίτης ηλικίας αντιμετωπίζονταν από τα αρχαία χρόνια με ιδιαίτερο σεβασμό σε όλες ανεξαιρέτως τις κοινωνίες. Θεωρούνταν πρόσωπα άξια προσοχής, λόγω της αδιαμφισβήτητης πείρας τους, και η κοινωνική θέση τους ήταν ιδιαίτερα σημαντική. Συμμετείχαν στα κέντρα εξουσίας («γερουσία», «γεροντική») και η άποψή τους είχε ξεχωριστό κύρος στη λήψη αποφάσεων από την κοινότητα. Οι ηλικιωμένοι παλαιότερα έμεναν συνήθως μαζί με τα παιδιά τους και είχαν βαρύνοντα λόγο στις οικογενειακές υποθέσεις, στο μεγάλωμα και τη φύλαξη των παιδιών. Η εικόνα αυτή της διευρυμένης οικογένειας ήταν διαδεδομένη και αυτονόητη κυρίως τις προηγούμενες δεκαετίες. Σήμερα, οι διαφορετικές συνθήκες ζωής συντέλεσαν ώστε να αλλάξει η σύνθεση της οικογένειας σε πυρηνική (γονείς και παιδιά). Ο αστικός τρόπος ζωής οδήγησε τους περισσότερους ανθρώπους να ζουν στις πόλεις και σε διαμερίσματα, όπου δεν είναι εύκολη η συνοίκηση πολλών μελών. Επιπλέον, δημιουργήθηκαν υπηρεσίες για να διευκολύνουν τη σύγχρονη οικογένεια όπως οι παιδικοί σταθμοί, γυναίκες στο σπίτι για «φύλαξη», περίθαλψη, ή καθάρισμα και οίκοι ευγηρίας. Τέλος, με τη συνολική εξέλιξη της τεχνολογίας, την αύξηση του βιοτικού επιπέδου και την αναδιαμόρφωση των κοινωνικών σχέσεων έχει αναπτυχθεί ένα πνεύμα ανεξαρτησίας και αυτονομίας που δεν ευνοεί τη στενή συμβίωση και την αλληλεξάρτηση.
Χαρακτηριστικά γνωρίσματα- προβλήματα της τρίτης ηλικίας
Σε μεγάλο βαθμό, η τρίτη ηλικία συνδυάζεται με τη φθορά που επέρχεται στο σώμα, τη γήρανση του προσώπου και τις διάφορες ασθένειες που γίνονται πλέον ολοένα και συχνότερες. Εξασθενούν οι σωματικές δυνάμεις, γεγονός που εκδηλώνεται με αργό βάδισμα, ελάττωση της αντοχής, άμβλυνση αισθήσεων(ιδιαίτερα της όρασης και της ακοής), δυσκαμψία στις αρθρώσεις, απώλεια ενεργητικότητας, σεξουαλική εξασθένηση, προβλήματα στις εγκεφαλικές λειτουργίες (μειωμένες επιδόσεις, απώλεια κριτικής νοητικής διαύγειας και μνήμης κ.λπ), καθώς και προβλήματα στο ερειστικό, νευρικό και αγγειακό σύστημα. Οι αλλαγές αυτές σε βιολογικό επίπεδο σηματοδοτούν την απώλεια της νεότητας, της δύναμης και των ικανοτήτων, προκαλώντας θλίψη, αλλά και την υπαρξιακή αγωνία του θανάτου.
Το επόμενο μεγάλο πρόβλημα είναι η απομάκρυνση από το επάγγελμα και, κατ΄ επέκταση, από τον ενεργό κοινωνικό ρόλο, τη δημιουργικότητα, την κοινωνική καταξίωση και την ταυτότητα που προσέδιδε στα άτομα η επαγγελματική τους δραστηριότητα. Σε κοινωνικό επίπεδο, λοιπόν, τα άτομα της τρίτης ηλικίας βιώνουν μια σειρά σημαντικών μεταβολών, καθώς αλλάζει ο ενεργός ρόλος τους τόσο μέσα στην οικογένεια όσο και στο χώρο της εργασίας. Ειδικότερα, παρατηρείται συχνά μια ιδιότυπη περιθωριοποίησή τους, αφού αποκόπτονται πλήρως από τη μέχρι πρότινος εργασία τους και απ’ όσα σχετίζονται με αυτή. Λόγω του γενικότερου περιορισμού των δραστηριοτήτων τους, διαπιστώνεται αλλαγή στη δική τους στάση απέναντι στην κοινωνία, αλλά και στη συμπεριφορά της κοινωνίας απέναντι σε αυτούς. Συχνά, νιώθουν οικονομική ανασφάλεια, επειδή γνωρίζουν πως δε δύνανται πλέον να εργαστούν και να αλλάξουν τα οικονομικά τους δεδομένα, ή βιώνουν άμεσες υλικές δυσκολίες, ελλείψεις και προβλήματα. Η οικονομική αυτή στενότητα διαμορφώνει ενίοτε ένα φαινομενικά φιλοχρήματο χαρακτήρα που γίνεται φειδωλός στα έξοδα και συσσωρεύει χρήματα για παν ενδεχόμενο. Παράλληλα, αρκετοί ηλικιωμένοι δυσκολεύονται να προσαρμοστούν στις συνεχείς τεχνολογικές εξελίξεις, βιώνοντας μια νέα μορφή αποκλεισμού: την τεχνολογική αποξένωση. Η ολοένα αυξανόμενη μεταφορά των καθημερινών συναλλαγών — τραπεζικών, διοικητικών, ιατρικών — στο ψηφιακό περιβάλλον τούς καθιστά εξαρτημένους από τρίτους για βασικές πράξεις της καθημερινότητας, ενισχύοντας έτσι το αίσθημα ανεπάρκειας και ανημποριάς που ήδη συνοδεύει τη φάση αυτή της ζωής.
Τα άτομα τρίτης ηλικίας έχουν βιώσει έντονα το πένθος από την απώλεια αγαπημένων προσώπων(συντρόφου, συγγενών, φίλων), το μαρασμό από τη χαλάρωση των οικογενειακών δεσμών και, πιθανώς, την εγκατάλειψη ή την αρνητική συμπεριφορά συγγενικών προσώπων. Παράλληλα, υποφέρουν από τη θλίψη που προκαλεί η κοινωνική απομόνωση και η κοινωνική προκατάληψη, η οποία τους αντιμετωπίζει ως ανίκανους, μη παραγωγικούς ή ως βάρος. Συχνά έρχονται αντιμέτωποι με ταπεινωτικές και απογοητευτικές εμπειρίες, οι οποίες τους πείθουν ότι δεν μπορούν πλέον να προσφέρουν τίποτα και ότι δεν αξίζουν τίποτα. Κάποιες φορές, οι νεότεροι γίνονται προσβλητικοί μαζί τους και μιλούν απαξιωτικά, με αποτέλεσμα οι ηλικιωμένοι να εισπράττουν την απόρριψη και να αυτοπεριθωριοποιούνται. Όλες αυτές οι μεταβολές τούς προκαλούν ψυχική κόπωση, απογοήτευση, δυσφορία και αγανάκτηση. Αισθάνονται άσχημα τόσο με τον εαυτό τους, όσο και με τους δικούς τους ανθρώπους που δεν τους καταλαβαίνουν, αλλά και με τον κοινωνικό περίγυρο που τους περιορίζει, τους υποτιμά και τους υπενθυμίζει συνεχώς ότι βρίσκονται σε «κρίσιμη» ηλικία. Λογικό είναι, λοιπόν, να δυσκολεύονται να προσαρμοστούν σε τόσες ριζικές αλλαγές και να διαχειριστούν τόσα προβλήματα, εσωτερικά και εξωτερικά.
Θετικά και αρνητικά χαρακτηριστικά ηλικιωμένων
Αν παρατηρήσουμε τους ηλικιωμένους θα διαπιστώσουμε ότι δεν μπορούμε να προβούμε σε ισοπεδωτικές γενικεύσεις, καθώς παρουσιάζουν διαφορετική συμπεριφορά και στάση ανάλογα με το χαρακτήρα, την παιδεία και τις συνθήκες της ζωής τους. Μπορούμε, εντούτοις να διακρίνουμε δυο βασικές κατηγορίες: αυτούς που συγκεντρώνουν θετικά γνωρίσματα και εμπνέουν συμπάθεια, γλυκύτητα, γαλήνη και σεβασμό, και εκείνους που προκαλούν δυσφορία, άγχος ή εκνευρισμό στους γύρω τους. Είναι σημαντικό να κατανοήσουμε ότι ο τρόπος με τον οποίο βιώνει κανείς τα γηρατειά εξαρτάται άμεσα από την προγενέστερη πορεία του, τις επιλογές του, τα βιώματα και τις γνώσεις που έχει αποκομίσει. Αν, λοιπόν, κατάφερε να αξιοποιήσει τις εμπειρίες της ζωής του, να δουλέψει με την ψυχή του και τα πάθη της, να απελευθερωθεί από τον εγωισμό και τα ένστικτα που δυναστεύουν την ύπαρξη, να προνοήσει για την υγεία του μέσω της σωστής διατροφής και της άσκησης, να αναπτύξει τα ενδιαφέροντά του χωρίς προσκολλήσεις και εξαρτήσεις, και να έχει υγιείς σχέσεις με τους συνανθρώπους του, τότε έχει αυξήσει κατά πολύ τις πιθανότητες να διασφαλίσει μια ποιοτική και ενδιαφέρουσα ζωή στη τρίτη ηλικία, καθώς η εσωτερική συγκρότηση αποτελεί το ισχυρότερο ανάχωμα απέναντι στη βιολογική φθορά.
Θετικά
Η θετική εκδοχή θέλει τους ηλικιωμένους ανθρώπους να αποχωρούν από τον εργασιακό βίο με διάθεση να αξιοποιήσουν τον ελεύθερο χρόνο τους κοντά στην οικογένειά τους -και ειδικότερα μαζί με τα εγγόνια τους- ή σε άλλες δραστηριότητες που τους προσφέρουν ικανοποίηση και εσωτερική πληρότητα. Αισθάνονται πως έχουν ζήσει μια γεμάτη ζωή και πως έχουν επιτύχει τους στόχους τους, ή έστω έχουν αποδεχτεί και αποτιμούν θετικά την πορεία της ζωής τους. Διακατέχονται από αξιοζήλευτη ενέργεια, προθυμία και δυναμισμό, δε σταματούν να δημιουργούν, να εργάζονται και να προσφέρουν, είτε εντός του οικογενειακού πλαισίου είτε σε ευρύτερο κοινωνικό πλαίσιο μέσω εθελοντικών δράσεων. Χαίρονται την καθημερινότητα και βρίσκουν την ευκαιρία, την οποία στερούνταν παλαιότερα λόγω επαγγελματικών και άλλων υποχρεώσεων, να ζήσουν καινούριες εμπειρίες, να πάνε εκδρομές και ταξίδια, να απολαύσουν τα ενδιαφέροντά τους και τους φίλους τους και να συσφίξουν τις κοινωνικές τους σχέσεις.
Διακρίνονται για τη μετριοπάθεια και την ψυχραιμία με την οποία αντιμετωπίζουν τις διάφορες καταστάσεις, καθώς έχουν ήδη βιώσει πολλά γεγονότα στη ζωή τους και δεν παρασύρονται πια σε υπερβολές και ακραίες αντιδράσεις. Ακόμα και τα ζητήματα υγείας τους τα αντιμετωπίζουν με καρτερικότητα, υπομονή και καλή διάθεση, συνεργαζόμενοι αρμονικά με τους ειδικούς για την επίλυσή τους. Είναι σε θέση να αποτιμήσουν κάθε κατάσταση στις πραγματικές της διαστάσεις και να γνωρίζουν την ουσιαστική αξία των απλών και καθημερινών πραγμάτων, εφόσον κατά τη διάρκεια του βίου τους έχουν δει τις συνθήκες να μεταβάλλονται συχνά και κάποτε κατά τρόπο απρόσμενο και δραματικό. Επίσης, νιώθουν ηρεμία και ισορροπία, αφού δεν καθοδηγούνται πλέον από τις φιλοδοξίες, τις πιεστικές ανάγκες της νεότητας και τις υποχρεώσεις της ώριμης ηλικίας. Χαρακτηρίζονται από γενναιοδωρία, καλοσύνη, διαλλακτικότητα και επιείκεια. Μέσα από τις εμπειρίες τους έχουν διαμορφώσει μια συγκροτημένη προσωπικότητα και αντιμετωπίζουν τις καταστάσεις, τους ανθρώπους, ακόμη και το τέλος τους, με γαλήνη και αίσθημα αυτοπραγμάτωσης. Ακριβώς, επειδή έχουν ζήσει μια γεμάτη ζωή δεν φοβούνται τον θάνατο αλλά τον έχουν αποδεχτεί και έχουν εξοικειωθεί μαζί του. Αυτούς τους ανθρώπους εκφράζει απόλυτα η κρητική μαντινάδα «Δε σε φοβούμαι, χάροντα, και όποτε θέλεις κόπια, για το ποτήρι της ζωής ξεχειλισμένο το ‘πια»!
Χαρακτηρίζονται από πνευματική διαύγεια και ισχυρή κριτική ικανότητα στην ανεύρεση ορθών λύσεων σε δυσχερή ζητήματα, από ώριμη και βαθύστοχη σκέψη και από διανοητική ευρύτητα λόγω της μακράς πείρας τους. Έτσι, συχνά αναλαμβάνουν καθοδηγητικό και συμβουλευτικό ρόλο σε ποικίλες πτυχές του πνευματικού χώρου, όπως στην επιστήμη, στην τέχνη και στην πολιτική. Γίνονται πολύτιμοι σύμβουλοι σε οποιοδήποτε κοινωνικό τομέα (στην οικογένεια, στα επαγγελματικά, στην παιδεία, στην αντιμετώπιση κοινωνικών προβλημάτων), συμβάλλοντας στην ορθή αγωγή της νέας γενιάς και στη συνοχή της κοινωνίας. Σε μια εποχή όπου η κοινωνία κατακλύζεται από καταιγισμό ασύνδετων πληροφοριών, οι ηλικιωμένοι δεν προσφέρουν απλώς γνώσεις, αλλά φιλτραρισμένη εμπειρία και βιωμένη σοφία. Λειτουργούν ως το αναγκαίο πνευματικό αντίβαρο στον άκρατο τεχνοκρατισμό, διδάσκοντας στους νέους πώς να μετατρέπουν την πληροφορία σε ουσιαστική γνώση και στάση ζωής. Αξίζει μάλιστα να επισημανθεί ότι, σε μια εποχή υπερπληροφόρησης και αλγοριθμικής χειραγώγησης, η πείρα των ηλικιωμένων αποκτά πρόσθετη αξία: έχοντας ζήσει χωρίς τα ψηφιακά μέσα για μεγάλο μέρος της ζωής τους, διαθέτουν μια φυσική ανοσία στον εθισμό της οθόνης και στον αποπροσανατολισμό της πληροφορικής «φούσκας», και μπορούν να υπενθυμίσουν στους νέους ότι η βαθύτερη γνώση αποκτάται μέσα από τη σιωπή, τον στοχασμό και την ανθρώπινη εμπειρία, όχι από την κύλιση οθόνης.
Εξάλλου, οι ηλικιωμένοι άνθρωποι έχουν διανύσει πολλά χρόνια ως πολίτες του κράτους, έχουν ζήσει ιστορικά γεγονότα και έτσι είναι σε θέση να σταθούν υπερασπιστές των δοκιμασμένων αξιών και θεσμών, των οποίων η διατήρηση είναι πράγματι επωφελής. Απέναντι, λοιπόν, στη διάθεση των νέων για σαρωτικές αλλαγές και πλήρη απόρριψη του παρελθόντος, οι πρεσβύτεροι μπορούν να υποδεικνύουν την πραγματική αξία των στοιχείων του παρελθόντος και της παράδοσης και να τα μεταλαμπαδεύουν στη νέα γενιά, διατηρώντας ταυτόχρονα την επαφή τους με τις σύγχρονες εξελίξεις και τα νέα δεδομένα. Τέλος, λειτουργούν ως φορείς συλλογικής μνήμης, αφού διατηρούν ζωντανές τις προσωπικές και ιστορικές εμπειρίες μιας κοινωνίας, μέσα από τις αφηγήσεις και τα βιώματά τους συμβάλλοντας στη διαμόρφωση της ιστορικής συνείδησης και στη συνέχεια της πολιτισμικής ταυτότητας ενός λαού.
Αρνητικά
Αν για μεγάλο μέρος της ζωής τους έκαναν καταχρήσεις αδιαφορώντας για την υγεία τους, αν εξαρτήθηκαν απόλυτα από την οικογένεια, τα παιδιά τους ή το επάγγελμά τους και την κοινωνική τους καταξίωση για να δώσουν νόημα στη ζωή τους, και αν έζησαν μέσα στην αλαζονεία της δύναμης, στην εγωιστική προβολή, στη ναρκισσιστική τους απομόνωση -υπό την ψευδαίσθηση ότι θα παραμείνουν για πάντα νέοι, ωραίοι και ισχυροί- τότε μάλλον θα βιώσουν με ιδιαίτερη δυσφορία και εσωτερική άρνηση τη φάση των γηρατειών.
Η αρνητική εκδοχή αφορά εκείνους τους ηλικιωμένους που εκλαμβάνουν την αποχώρηση από την εργασία ως περιθωριοποίηση και ως βίαιο τερματισμό μιας προσπάθειας χρόνων. Απογοητεύονται και εστιάζουν επίμονα στο γεγονός ότι πλησιάζουν στο τέλος του βίου τους. Θεωρούν πως δεν πρόλαβαν να υλοποιήσουν όλα όσα ήθελαν, πως στερήθηκαν πολλά και πως έφτασαν στην ηλικία αυτή πολύ γρηγορότερα απ’ ό,τι υπολόγιζαν. Υιοθετούν, κατ’ αυτόν τον τρόπο, μια αρνητική στάση απέναντι σε όσα σχετίζονται με την ηλικία τους, μια στείρα άρνηση στα νέα δεδομένα της ζωής τους, νιώθοντας φόβο για το μέλλον, απαισιοδοξία και ματαίωση. Βιώνουν αυτή την περίοδο της φυσικής φθοράς και των δύσκολων μεταβολών ως ένα ισχυρό κλονισμό (σοκ) που είτε τους οδηγεί στην κατάθλιψη και την κοινωνική απομόνωση είτε τους μετατρέπει σε δύστροπους, τυραννικούς και γκρινιάρηδες ανθρώπους οι οποίοι απαιτούν εγωιστικά την αποκλειστική ενασχόληση των γύρω τους –κυρίως των παιδιών τους– ως αντιστάθμισμα για τη χαμένη αίγλη και δύναμη των νιάτων τους.
Συχνά εμφανίζονται ως φορείς δογματικών απόψεων, στερεοτύπων και προκαταλήψεων. Προσκολλώνται σε παρωχημένες αντιλήψεις, τις οποίες επιχειρούν να επιβάλλουν στις νεότερες γενιές, συμβάλλοντας έτσι στη διαιώνιση ενός πνευματικού αναχρονισμού, που εμποδίζει τη διαμόρφωση νέων τρόπων πρόσληψης της πραγματικότητας. Παρά τα χρόνια που πέρασαν από πάνω τους και τις ευκαιρίες που τους έδωσε η ζωή, δεν μπόρεσαν να δουν την αλήθεια του εαυτού τους και της ζωής και έμειναν εγκλωβισμένοι σε πλάνες, αυταπάτες και διαστρεβλωμένες απόψεις. Παρουσιάζονται ως αλάνθαστες αυθεντίες, που όλα τα ξέρουν και που πάντα έχουν δίκιο, οπότε υποτιμούν και επικρίνουν έντονα τους νέους ως επιπόλαιους, ασεβείς, και ανώριμους που δεν ξέρουν να ζουν. Απαιτούν το σεβασμό των άλλων-ειδικά των νεότερων- βασιζόμενοι αποκλειστικά και μόνο στο ηλικιακό κριτήριο, χωρίς οι ίδιοι να τον ανταποδίδουν στους νεότερους, δίνοντας το παράδειγμα. Μέσα στις εμμονές, το πείσμα και την αδιαλλαξία, ξεφεύγουν συχνά από το συμβουλευτικό τους ρόλο, παρεμβαίνουν έντονα στις ζωές των άλλων και εμπλέκονται αυθαίρετα στις αποφάσεις των γύρω τους.
Οι ηλικιωμένοι, επίσης, τείνουν ενίοτε να προσδένονται πεισματικά στα στοιχεία της παράδοσης, επιμένοντας στη συλλήβδην διαφύλαξή τους, χωρίς να διακρίνουν τα επωφελή στοιχεία από εκείνα που αποτελούν τροχοπέδη για την κοινωνική εξέλιξη. Πρόκειται για έναν άγονο συντηρητισμό και μια εμμονή στο παρελθόν που τους οδηγεί να αντιμετωπίζουν αρνητικά, αν όχι τελείως απορριπτικά, κάθε έκφανση του σύγχρονου πολιτισμού. Εξιδανικεύουν αδικαιολόγητα το παρελθόν και δαιμονοποιούν τον σύγχρονο τρόπο ζωής. Επειδή στο παρελθόν συνέβαλαν και οι ίδιοι στη διαμόρφωση της κοινωνικής πραγματικότητας, τείνουν να αντιδρούν έντονα στις καινοτόμες προσεγγίσεις των νέων και στην ανάγκη τους για αλλαγή, εκλαμβάνοντας το πνεύμα ανανέωσης ως προσωπική απόρριψη του έργου τους και των επιτευγμάτων τους. Αισθάνονται, έτσι, ότι στερούνται της εκτίμησης και της αναγνώρισης που τους οφείλουν οι νεότερες γενιές.
Πτυχές της σύγχρονης πραγματικότητας των ηλικιωμένων
Την πολιτεία δεν πρέπει να την απασχολεί εάν οι ηλικιωμένοι παρουσιάζουν αρνητικά χαρακτηριστικά, καθώς πρωταρχικό της χρέος είναι η προστασία των αδύναμων μελών της. Παρά το γεγονός, όμως, ότι θα αναμενόταν από την πολιτεία να φροντίζει και να μεριμνά γι’ αυτήν την ευάλωτη κοινωνική ομάδα, παρατηρούνται σημαντικές ελλείψεις, που φανερώνουν την απουσία ουσιαστικής οργάνωσης, κοινωνικής πρόνοιας και πραγματικού ενδιαφέροντος. Ειδικότερα:
Οι ηλικιωμένοι έρχονται αντιμέτωποι με συνεχείς περικοπές των συντάξεών τους, με αποτέλεσμα όσοι λαμβάνουν χαμηλά ποσά να αδυνατούν να καλύψουν βασικές βιοτικές ανάγκες, νιώθοντας, έτσι, «ξεχασμένοι» και ταπεινωμένοι από την πολιτεία. Άνθρωποι που εργάστηκαν υπό αντίξοες συνθήκες και γνώρισαν πολλές στερήσεις στα νιάτα τους, βρίσκονται ξανά αντιμέτωποι με τη φτώχεια και μάλιστα σε μια ηλικία που δεν τους επιτρέπει να εργαστούν. Πολλοί στερούνται τα αναγκαία χρήματα για την αγορά φαρμάκων ή για την κάλυψη ιατρικών εξόδων, άλλοι εγκαταλείπονται ανήμποροι από τους οικείους τους και ορισμένοι καταλήγουν άστεγοι στους δρόμους. Ακόμη κι αν κάποιοι καλύπτουν τις στοιχειώδεις ανάγκες τους, εξαναγκάζονται σε έναν απόλυτα ασκητικό βίο. Έννοιες όπως η ψυχαγωγία και η ποιότητα ζωής είναι παντελώς άγνωστες, καθώς η σύνταξη εξαντλείται αποκλειστικά στην επιβίωση.
Η αρνητική πλευρά της θέσης των ηλικιωμένων στις σύγχρονες κοινωνίες αντικατοπτρίζεται επίσης στην περιθωριοποίησή τους από τον οικογενειακό βίο (εγκατάλειψη σε οίκους ευγηρίας, αποκλεισμός από τη λήψη οικογενειακών αποφάσεων κ.λπ.), στην έλλειψη σεβασμού και στην περιφρονητική συμπεριφορά των νέων, καθώς και στην απαξίωση των ικανοτήτων τους σε πολλούς τομείς του συλλογικού βίου. Εμφανίζονται έτσι απομονωμένοι, ανήμποροι, έγκλειστοι σε ένα δωμάτιο, αποκλεισμένοι από οποιαδήποτε δραστηριότητα, και, ενίοτε, θύματα εκμετάλλευσης ή βίας. Ιδιαίτερη πρόκληση αποτελεί και η μοναχική διαβίωση μεγάλου αριθμού ηλικιωμένων, εξαιτίας της υπογεννητικότητας, της μετανάστευσης των νέων ή της γεωγραφικής απόστασης των μελών της οικογένειας, γεγονός που εντείνει τη μοναξιά και την ανασφάλειά τους. Εδώ αξίζει να σημειωθεί ότι στην Ελλάδα η κακομεταχείριση των ηλικιωμένων εντός της οικογένειας εμφανίζει μικρότερα ποσοστά σε σύγκριση με άλλες κοινωνίες, γεγονός που οφείλεται στους ισχυρούς οικογενειακούς δεσμούς και στο φιλότιμο του ελληνικού λαού, ο οποίος θεωρεί ηθική του υποχρέωση τη φροντίδα των γηραιότερων μελών.
Αίτια των αρνητικών φαινομένων
Στα παραπάνω αρνητικά φαινόμενα συντελεί, πρωτίστως, μια σειρά από παράγοντες που σχετίζονται με τα φυσιολογικά, λόγω ηλικίας, προβλήματα πνευματικής και σωματικής υγείας, τα οποία συνεπάγονται μια διαρκή ανάγκη για φροντίδα. Η κατάσταση αυτή περιπλέκεται περαιτέρω εξαιτίας του υπερτροφικού ατομικισμού του σύγχρονου ανθρώπου, ο οποίος συχνά αρνείται να επικοινωνήσει ουσιαστικά με τον συνάνθρωπο, να συμπονέσει και να προσφέρει. Σε αυτό συνηγορεί, αναμφίβολα, η έλλειψη παιδείας και η συνακόλουθη απουσία ανοχής και υπομονής των νεότερων απέναντι στις ιδιοτροπίες ορισμένων ηλικιωμένων. Έτσι, σε μια εποχή έντονων κοινωνικών προβλημάτων, όπου κυριαρχεί η επιδίωξη της ατομικής βολής, οι ηλικιωμένοι αντιμετωπίζονται συχνά ως ένα πρόσθετο, ανεπιθύμητο βάρος.
Παράλληλα, καταλυτικό ρόλο παίζει το χάσμα των γενεών, δηλαδή η διαφορά νοοτροπίας και ιδεολογίας μεταξύ νέων και ηλικιωμένων, η οποία διευρύνεται λόγω της αλματώδους ανάπτυξης της τεχνολογίας και των καταιγιστικών κοινωνικών αλλαγών, στις οποίες οι ηλικιωμένοι αδυνατούν ή αρνούνται να προσαρμοστούν. Ταυτόχρονα, η αντιπαλότητα μεταξύ των γενεών εντείνεται για την κατάκτηση ή τη διατήρηση θέσεων στον κοινωνικό και επαγγελματικό στίβο, μέσα σε ένα άκρως ανταγωνιστικό περιβάλλον. Στις μέρες μας, ο αποκλεισμός των ηλικιωμένων εντείνεται λόγω του ψηφιακού χάσματος μετατρέποντάς τους σε τεχνολογικά αναλφάβητους και σε “ψηφιακούς μετανάστες”, εντείνοντας το αίσθημα της εξάρτησης από τρίτους και της προσωπικής τους ανεπάρκειας. Επιπρόσθετα, η ψηφιακή επανάσταση έχει επιδεινώσει την ενδοοικογενειακή αποξένωση: τα μέλη της οικογένειας, βυθισμένα στις οθόνες τους, αδυνατούν ή αδιαφορούν για ουσιαστική επικοινωνία με τους ηλικιωμένους, ενώ τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης — προβάλλοντας αδιάκοπα εικόνες νεότητας, ομορφιάς και παραγωγικότητας — ενισχύουν τη στάση που αντιμετωπίζει το γήρας ως κοινωνικά ανεπιθύμητο και αόρατο.
Τέλος, το πρόβλημα επιτείνεται από την κυριαρχία μιας υλιστικής κουλτούρας και την ηθική αναλγησία της εποχής μας. Το γεγονός ότι οι ηλικιωμένοι στην πλειονότητά τους δεν είναι πλέον επαγγελματικά παραγωγικοί, τους κάνει να θεωρούνται οικονομικό βάρος για την οικογένεια. Ακόμη, όμως, κι όταν η σύνταξη του ηλικιωμένου στηρίζει ολόκληρη την οικογένεια λόγω οικονομικής κρίσης και ανεργίας, δημιουργείται τελικά μια εργαλειακή και εξαρτητική σχέση, όπου ο ηλικιωμένος υπολογίζεται αποκλειστικά ως πηγή εισοδήματος και μέσο κάλυψης αναγκών.
Συνέπειες από την απαξιωτική αντιμετώπιση των ηλικιωμένων στη σύγχρονη εποχή.
Η απαξιωτική αντιμετώπιση των ηλικιωμένων επιφέρει πολυεπίπεδες και οδυνηρές συνέπειες, με κυριότερες τις ψυχολογικές επιπτώσεις. Συγκεκριμένα, η εμφάνιση ψυχικών διαταραχών, όπως η μελαγχολία και η κατάθλιψη, καθώς και η επίταση του υπαρξιακού άγχους, εγκλωβίζουν τους ηλικιωμένους σε έναν φαύλο κύκλο σωματικής και ψυχικής κατάπτωσης, ο οποίος ενίοτε έχει τραγική κατάληξη. Αυτή η ψυχολογική πίεση οδηγεί αναπόφευκτα στον κοινωνικό αποκλεισμό, καθώς η αποκοπή των ατόμων της τρίτης ηλικίας από το κοινωνικό και πολιτικό γίγνεσθαι έχει ως αποτέλεσμα την αδρανοποίηση και σπατάλη ενός αξιόλογου και έμπειρου ανθρώπινου δυναμικού. Με δεδομένο το οξύ δημογραφικό πρόβλημα της εποχής μας και τη συνεχή γήρανση του πληθυσμού, η περιθωριοποίηση της τρίτης ηλικίας συνιστά κοινωνική και οικονομική αυτοχειρία. Μια υγιής κοινωνία οφείλει να εντάξει παραγωγικά τους ηλικιωμένους στον κοινωνικό ιστό, καθώς σε λίγα χρόνια θα αποτελούν το πλειοψηφικό τμήμα του κοινωνικού συνόλου. Αξίζει επίσης να επισημανθεί ότι στη ψηφιακή εποχή η ψυχολογική αυτή κατάρρευση επιτείνεται: οι ηλικιωμένοι που αισθάνονται αδύναμοι στη χρήση τεχνολογίας και αποκλεισμένοι από τις ψηφιακές διαδικασίες της καθημερινότητας εμφανίζουν υψηλότερα ποσοστά κοινωνικής απομόνωσης και χαμηλότερη αίσθηση αυτοαξίας, γεγονός που αποτελεί ένα νέο, τεκμηριωμένο πεδίο ψυχολογικής και κοινωνικής ευπάθειας.
Σε ευρύτερο πλαίσιο, παρατηρείται μια βαθιά ηθική διάβρωση της κοινωνίας, η οποία εκδηλώνεται με την όξυνση του κοινωνικού ρατσισμού με κριτήριο την ηλικία (ηλικιακός ρατσισμός / ageism). Στις σχέσεις των γενεών κυριαρχεί πλέον μια χρησιμοθηρική και ωφελιμιστική νοοτροπία, βάσει της οποίας ο άνθρωπος έχει αξία μόνο όσο παραμένει παραγωγικός. Η απαξίωση αυτή γεννά ένα έντονο πολιτισμικό έλλειμμα, καθώς οι νεότερες γενιές στερούνται την πολύτιμη πείρα των πρεσβύτερων, με αποτέλεσμα να διασπάται η σύνδεση παρελθόντος-παρόντος και να απειλείται η πολιτιστική συνέχεια. Το πιο ανησυχητικό, ωστόσο, είναι ότι η ηθική αυτή έκπτωση αντανακλάται στην έξαρση της εγκληματικότητας, με την κατακόρυφη αύξηση των κρουσμάτων κακομεταχείρισης, βίας και οικονομικής εκμετάλλευσης εις βάρος ευάλωτων και ανήμπορων ηλικιωμένων, γεγονός που πλήττει καίρια το επίπεδο του πολιτισμού και την ίδια τη δημοκρατία μας.
Η θετική πλευρά της θέσης της τρίτης ηλικίας στις σύγχρονες κοινωνίες
Στη σύγχρονη εποχή, η θέση της τρίτης ηλικίας παρουσιάζει μια σαφώς θετική τροχιά, η οποία τεκμαίρεται, αρχικά, από την εντυπωσιακή επιμήκυνση του προσδόκιμου επιβίωσης χάρη στα αλματώδη επιτεύγματα της ιατρικής και της βιοτεχνολογίας. Η εξέλιξη αυτή συνδέεται άρρηκτα με την αποτελεσματική αντιμετώπιση ασθενειών που παλαιότερα θεωρούνταν νομοτελειακά συνδεδεμένες με το γήρας, προσφέροντας πλέον στους ηλικιωμένους σωματική και ψυχική αναζωογόνηση. Το γεγονός αυτό επιτρέπει την ενεργό παρουσία πολλών πρεσβύτερων σε απαιτητικές δραστηριότητες που προϋποθέτουν σθένος, πνευματική διαύγεια και πάθος για ζωή, όπως η συμμετοχή τους στον πολιτικό στίβο, σε αθλητικούς μαραθωνίους ή σε εθελοντικά κινήματα. Αρωγός σε αυτή την προσπάθεια στέκεται και η ίδια η πολιτεία μέσω της υλοποίησης ειδικών κρατικών προγραμμάτων (όπως προγράμματα άθλησης, οργανωμένες εκδρομές, δημιουργία ΚΑΠΗ και πολιτιστικές εκδηλώσεις), τα οποία στοχεύουν στην ομαλή και ενεργό ενσωμάτωση των ηλικιωμένων στην κοινωνική ζωή.
Δικαιώματα ηλικιωμένων
Πέρα όμως από τις θετικές κατακτήσεις, δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να λησμονούμε ότι οι ηλικιωμένοι παραμένουν υποκείμενα δικαιωμάτων που πρέπει να διασφαλίζονται θεσμικά. Πρωτίστως, οφείλει να τους αναγνωρίζεται το δικαίωμα να επιλέγουν αυτόνομα τον τρόπο ζωής τους και να διαβιούν υπό αξιοπρεπείς συνθήκες στο οικείο φυσικό και κοινωνικό τους περιβάλλον. Για να γίνει, όμως, αυτό πράξη, απαιτείται η εξασφάλιση των μέσων που αναβαθμίζουν την ποιότητα της ζωής τους, με κυριότερη την πρόσβαση σε ποιοτικές υπηρεσίες υγείας και ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης. Παράλληλα, η προάσπιση των δικαιωμάτων τους εκτείνεται τόσο στην ελεύθερη έκφραση των συναισθηματικών και ερωτικών τους αναγκών, χωρίς το βάρος της κοινωνικής ενοχοποίησης, όσο και στη διατήρηση του προσωπικού αυτοπροσδιορισμού και της ανάληψης ρίσκων, εφόσον το επιθυμούν.
Η κοινωνική συμμετοχή επιτυγχάνεται
Σε αυτό το πλαίσιο, η αποφυγή των κοινωνικών αποκλεισμών και η διασφάλιση ίσων ευκαιριών συνδέονται άμεσα με την ουσιαστική κοινωνική συμμετοχή των ηλικιωμένων. Αυτή η συμμετοχή μπορεί να επιτευχθεί πρακτικά από την πλευρά του ίδιου του ατόμου με τη διατήρηση ενεργών διαπροσωπικών σχέσεων και τη διαρκή αναζήτηση νέων πνευματικών και κοινωνικών ενδιαφερόντων. Επιπλέον, η δημιουργική απασχόληση ακόμη και μετά τη συνταξιοδότηση, σε συνδυασμό με θεσμοθετημένα κοινωνικά προγράμματα δραστηριοποίησης, ενισχύει την αυτάρκεια, την επικοινωνία και την αυτονομία τους. Τελικός στόχος όλων αυτών των διαδικασιών είναι η καθολική αναγνώριση των ηλικιωμένων ως ενεργών πολιτών και πολύτιμων φορέων κοινωνικής εμπειρίας, ώστε να μην αντιμετωπίζονται ως παθητικοί δέκτες φροντίδας, αλλά ως ισότιμα μέλη του κοινωνικού συνόλου.
Τρόποι-μέσα για τη δημιουργική ένταξη των ατόμων τρίτης ηλικίας στον κοινωνικό βίο
Τι πρέπει να κάνουν οι ίδιοι
Οι ηλικιωμένοι οφείλουν να μην παραιτούνται από τις ανάγκες και τις επιθυμίες τους και να μην αυτοπεριορίζονται αδρανείς σε μια γωνιά του σπιτιού. Ακόμη κι αν δεν εργάζονται, είναι σημαντικό να βρίσκουν δημιουργικές απασχολήσεις που τους ευχαριστούν και προσδίδουν ενδιαφέρον στη ζωή τους. Να συμμετέχουν σε ποικίλες δραστηριότητες, προκειμένου να επιτύχουν την καταπολέμηση της μοναξιάς και της ανίας. Προς αυτή την κατεύθυνση, μπορούν να αξιοποιούν τις δομές των Κ.Α.Π.Η. και άλλων οργανισμών, οι οποίοι, πέρα από τη διοργάνωση ψυχαγωγικών δράσεων, παρέχουν ενημέρωση για θέματα υγείας και συμβάλλουν στην κοινωνική και ψυχική τους αποκατάσταση. Το ζητούμενο είναι να διατηρήσουν τη βούληση για ζωή, να διεκδικούν τα δικαιώματά τους, να μην πανικοβάλλονται με τις φυσιολογικές ασθένειες και να κρατούν ανοιχτές γέφυρες επικοινωνίας με τον κοινωνικό περίγυρο, με τους συνομηλίκους, με όσους απολαμβάνουν τη συντροφιά τους, καθώς και με τα παιδιά και τα εγγόνια τους.
Οι ίδιοι χρειάζεται να αποτινάξουν τους κοινωνικούς μύθους και τα στερεότυπα που περιβάλλουν την ηλικία τους. Καλούνται να ανακαλύψουν τον νέο τους ρόλο, ο οποίος επικεντρώνεται στη φροντίδα και την ενασχόληση με τον εαυτό τους. Είναι η κατάλληλη περίοδος για να βιώσουν ελεύθερα όσα δεν μπορούσαν σε προηγούμενες φάσεις της ζωής τους, χωρίς την πίεση ότι οφείλουν να συμμορφωθούν με ένα συγκεκριμένο, συμβατικό τρόπο συμπεριφοράς. Ενδεικτικά, οι δυνατότητες που τους προσφέρονται είναι πολυάριθμες: ταξίδια εντός ή εκτός της χώρας, ενασχόληση με τις τέχνες και τα πολιτιστικά δρώμενα, συμμετοχή στα κοινά και στην τοπική αυτοδιοίκηση, ενεργός ρόλος σε συλλόγους, οργανώσεις και φιλανθρωπικά ιδρύματα, εκμάθηση νέων γνώσεων και καλλιέργεια νέων δεξιοτήτων, υιοθέτηση εναλλακτικών τρόπων ψυχαγωγίας, θωράκιση του εαυτού τους μέσω της άθλησης, της ψυχοθεραπείας, των δημιουργικών δραστηριοτήτων, πνευματική καλλιέργεια μέσω του διαβάσματος κυρίως, συγγραφή των εμπειριών τους, καθώς και προσφορά στην οικογένεια ή στο κοινωνικό σύνολο μέσω του εθελοντισμού.
Για να υλοποιηθούν όλα τα παραπάνω, χρειάζεται μια ριζική αναθεώρηση της στάσης των ίδιων των ηλικιωμένων απέναντι στη ζωή. Χρειάζεται μια νέα, δυναμική και αισιόδοξη νοοτροπία, που να αναγνωρίζει ότι κάθε ηλικιακή φάση έχει τις δικές της μοναδικές χαρές και τα δικά της πλεονεκτήματα. Απαλλαγμένη από τη δυνάστευση της εξωτερικής εικόνας και της κοινωνικής προβολής, η ψυχή είναι πλέον ελεύθερη να αναζητήσει το βαθύτερο το νόημα της ζωής και να πορευτεί σε φωτεινά μονοπάτια. Η σοφία αυτή της ηλικίας οδηγεί στην εσωτερική δύναμη και γαλήνη, εκεί που υπάρχει μόνο η αγάπη, η ενότητα, η καθολικότητα και η ηρεμία έναντι του διαχωρισμού, του κατακερματισμού και του φόβου. Όλα, εντέλει, είναι ζήτημα οπτικής γωνίας και απόφασης για τη διασφάλιση μιας αξιοβίωτης ζωής, για την ενεργή συμμετοχή σε μια ελεύθερη ζωή και για τη συνειδητή μας πορεία μέσα στο συναρπαστικό και περιπετειώδες παιχνίδι της ζωής.
Στάση των νεότερων και της οικογένειας
Το πρωταρχικό καθήκον των νεότερων είναι να επιδεικνύουν έμπρακτο σεβασμό προς την προσωπικότητα των ηλικιωμένων, όχι ως μια αναγκαστική παραχώρηση ή απαίτηση, αλλά ως τη μόνη αυθεντικά ανθρώπινη και δημοκρατική στάση. Σεβασμός, βέβαια, δεν σημαίνει τυφλή υποταγή ή άκριτη αποδοχή των απόψεών τους· σημαίνει την αποφυγή προσβολών, επιθετικότητας ή αδιαφορίας, και την επίδειξη κατανόησης απέναντι στην ανημποριά τους. Ιδιαίτερα εντός του οικογενειακού πλαισίου, ο σεβασμός μετουσιώνεται στην άρνηση περιθωριοποίησης του ηλικιωμένου και στην αποφυγή αντιμετώπισής του ως ανεπιθύμητου βάρους. Δεν είναι απαραίτητο να συμφωνούμε με τις αντιλήψεις των γηραιότερων, όμως οφείλουμε να μην τους απαξιώνουμε λόγω της διαφοράς απόψεων ή τρόπου ζωής. Ακόμη κι αν επιλέξουμε να μην εκτιμούμε έναν ηλικιωμένο ως προσωπικότητα –λόγω προηγούμενων άδικων συμπεριφορών ή εμφανών ελαττωμάτων (όπως η υποκρισία ή η φιλαργυρία)– έχουμε την ηθική υποχρέωση να του συμπεριφερόμαστε με τρόπο που διαφυλάσσει την ανθρώπινη αξιοπρέπειά του.
Πιο συγκεκριμένα, οι νεότεροι οφείλουν να ενθαρρύνουν ηθικά και ψυχολογικά τους ηλικιωμένους, στηρίζοντάς τους ώστε να αναλαμβάνουν ενεργό ρόλο τόσο στην οικογενειακή ζωή όσο και στα κοινωνικά δρώμενα. Η ανεκτική, ευδιάθετη και με χιούμορ αντιμετώπιση των ιδιορρυθμιών τους, καθώς και η επίδειξη ουσιαστικής ενσυναίσθησης απέναντι στις βιολογικές και ψυχικές ιδιαιτερότητες που επιφέρει το γήρας, αποτελεί καθοριστικό βήμα καλής θέλησης και ανθρωπιάς από την πλευρά της νέας γενιάς, γεφυρώνοντας έτσι αποτελεσματικά το χάσμα των γενεών μέσα από την αμοιβαία κατανόηση. Στο ίδιο πλαίσιο, αξίζει να ενθαρρυνθούν οι ηλικιωμένοι να εξοικειωθούν με τις βασικές ψηφιακές δεξιότητες· διότι η απόκτηση στοιχειώδους ψηφιακής αυτονομίας — από τη χρήση βιντεοκλήσης για επικοινωνία με αγαπημένα πρόσωπα έως τη διαχείριση ηλεκτρονικών συναλλαγών — δεν αποτελεί απλώς πρακτική ευκολία, αλλά ισχυρό αντίδοτο στην απομόνωση και στην ανεπάρκεια που διαβρώνει την αυτοπεποίθησή τους. Αυτό το πεδίο απαιτεί την ενεργό βοήθεια των νεότερων και την υπομονετική καθοδήγησή τους ως πράξη αλληλεγγύης και σεβασμού.
Η οφειλόμενη στάση της κοινωνίας-πολιτείας απέναντι στους ηλικιωμένους
Για την ουσιαστική στήριξη της τρίτης ηλικίας, η πολιτεία οφείλει να αναλάβει μια συντονισμένη δράση, ξεκινώντας από τη διασφάλιση της οικονομικής τους αξιοπρέπειας. Είναι απαραίτητο να προστατεύει τα συνταξιοδοτικά δικαιώματα των ηλικιωμένων, παρέχοντάς τους αποδοχές ικανές να διασφαλίσουν ένα αξιοπρεπές βιοτικό επίπεδο, ενώ παράλληλα το κράτος πρόνοιας πρέπει να μεριμνά για τους άπορους μέσω δημόσιων δομών φιλοξενίας που προσφέρουν στέγη, σίτιση, ασφάλεια και περίθαλψη, αποτρέποντας τα φαινόμενα της αστεγίας. Εξίσου σημαντική είναι η εγγύηση για δωρεάν και απρόσκοπτη ιατροφαρμακευτική φροντίδα και πρόσβαση στα αναγκαία φάρμακα. Καθώς οι ηλικιωμένοι αποτελούν την πιο ευάλωτη ομάδα σε θέματα υγείας, εξαρτώνται άμεσα από την ύπαρξη ενός άρτιου και στελεχωμένου Εθνικού Συστήματος Υγείας, αφού οποιαδήποτε έλλειψη σε προσωπικό ή υποδομές επιβαρύνει πρωτίστως εκείνους. Για όσους, μάλιστα, αντιμετωπίζουν σοβαρά προβλήματα μετακίνησης, ζουν μόνοι και στερούνται οικογενειακής στήριξης, κρίνεται αναγκαία η ενίσχυση και χρηματοδότηση δομών κατ’ οίκον φροντίδας, όπως το πρόγραμμα «Βοήθεια στο Σπίτι», ώστε να καλύπτονται αποτελεσματικά οι καθημερινές τους ανάγκες.
Επιπλέον, το κράτος έχει χρέος να μεριμνά για την κοινωνική και πολιτιστική ένταξη των πρεσβύτερων, διευκολύνοντας την πρόσβασή τους σε πολιτιστικές και ψυχαγωγικές εκδηλώσεις (τέχνη, τουρισμός, εκπαίδευση) που προσφέρουν δημιουργικά ερεθίσματα, στόχος που απαιτεί την ποιοτική αναβάθμιση και επέκταση των Κέντρων Ανοιχτής Προστασίας Ηλικιωμένων (Κ.Α.Π.Η.). Ωφέλιμο επίσης θα ήταν η κρατική μέριμνα να συμπληρώνεται με την παροχή εξειδικευμένων υπηρεσιών και την ορθή ενημέρωση, τη δημιουργία τηλεφωνικών δικτύων υποστήριξης για τους μοναχικούς ηλικιωμένους, καθώς και τη διοργάνωση στοχευμένων προγραμμάτων ψυχαγωγίας και απασχόλησης σύμφωνα με τα ενδιαφέροντά τους από τους δήμους. Εξίσου σημαντική είναι η ανάπτυξη προγραμμάτων δια βίου μάθησης και ψηφιακής εκπαίδευσης για ηλικιωμένους, ώστε να αποκτήσουν τις απαραίτητες δεξιότητες που θα τους επιτρέπουν να εξυπηρετούνται αυτόνομα και να συμμετέχουν ενεργά στη σύγχρονη κοινωνία.
Ωστόσο, η υλική αρωγή και η κοινωνική φροντίδα παραμένουν ημιτελείς, αν δεν συνοδεύονται από μια βαθιά ανθρωπιστική παιδεία που καλλιεργεί τον σεβασμό προς τους πρεσβύτερους. Η πολιτεία, μέσω του εκπαιδευτικού συστήματος, οφείλει να εμφυσήσει στους νέους την αξία της διαγενεακής αλληλεγγύης και να αναδείξει τους ηλικιωμένους ως ζωντανά κύτταρα της ιστορικής και πολιτισμικής μας μνήμης. Σε αυτό το πνευματικό υπόβαθρο πρέπει να στηριχθεί και η δράση των Μ.Μ.Ε., τα οποία έχουν χρέος να προβάλλουν υγιή πρότυπα ηλικιωμένων που διακρίνονται για τη ζωντάνια τους, καταρρίπτοντας έτσι τον μύθο της ηλικιακής παθητικότητας και αδράνειας. Παράλληλα, όλες αυτές οι ενέργειες πρέπει να διέπονται από την ηθική αναγνώριση της προσφοράς των πρεσβύτερων μέσω τιμητικών αναγνωρίσεων και τη θεσμική αξιοποίηση της μακράς πείρας τους. Σε κάθε περίπτωση, η πολιτεία οφείλει να παρέχει νομική προστασία και ασφάλεια, διαφυλάσσοντας τα δικαιώματα και τη σωματική ακεραιότητα των ηλικιωμένων, ενώ αποτελεί χρέος και κάθε πολίτη να καταγγέλλει άμεσα περιστατικά κακομεταχείρισης ή εκμετάλλευσής τους.
Προγράμματα για ηλικιωμένους
Μονάδες Φροντίδας Ηλικιωμένων (ΜΦΗ)
Παρέχουν υπηρεσίες δευτεροβάθμιας κοινωνικής φροντίδας και λειτουργούν κυρίως υπό την εποπτεία δημόσιων φορέων ή Νομικών Προσώπων Ιδιωτικού Δικαίου. Ο κεντρικός προσανατολισμός των Μ.Φ.Η. είναι η θεραπεία, η περίθαλψη και η αποκατάσταση ατόμων που πάσχουν από χρόνια σωματικά ή πνευματικά νοσήματα και αναπηρίες, καθώς και η καταπολέμηση των συνεπειών του κοινωνικού αποκλεισμού. Απευθύνονται κυρίως σε ηλικιωμένους που διαβιούν μόνοι τους και αδυνατούν να αυτοεξυπηρετηθούν. Στόχος των μονάδων αυτών είναι η εξασφάλιση αξιοπρεπών συνθηκών διαβίωσης, η διαχείριση των προβλημάτων υγείας και η διατήρηση των ηλικιωμένων ως ενεργών μελών της κοινωνίας.
Λέσχες φιλίας
Οι Λέσχες Φιλίας αποτελούν μια αξιόλογη πρωτοβουλία της τοπικής αυτοδιοίκησης (όπως του Δήμου Αθηναίων). Πρόκειται για τοπικές δομές όπου οι ηλικιωμένοι μπορούν να αναζητήσουν ανθρώπινη ζεστασιά, επικοινωνία με συνομήλικους, κοινωνική υποστήριξη και ψυχαγωγία σε επίπεδο γειτονιάς. Τα προγράμματα των λεσχών περιλαμβάνουν δημιουργική απασχόληση, εργοθεραπεία, φυσικοθεραπεία, ημερήσιες εκδρομές και επισκέψεις σε πολιτιστικούς χώρους. Στόχος τους είναι η ομαλή εξοικείωση των ατόμων με τα προβλήματα του γήρατος, η προσαρμογή τους στις σύγχρονες συνθήκες, η αρμονική συνύπαρξη με τους νεότερους και η παροχή ενός υποστηρικτικού περιβάλλοντος, ιδιαίτερα για όσους στερούνται οικονομικών πόρων ή οικογενειακής φροντίδας.
Πρόγραμμα « Βοήθεια στο σπίτι»
Βασικός στόχος του προγράμματος αυτού είναι η διασφάλιση της παραμονής των ηλικιωμένων και των ατόμων με αναπηρία (Α.μεΑ.) στο οικείο φυσικό και κοινωνικό τους περιβάλλον, η διατήρηση της συνοχής της οικογένειας, η αποτροπή της ιδρυματοποίησης και η αποφυγή καταστάσεων κοινωνικού αποκλεισμού. Το πρόγραμμα αποσκοπεί στην παροχή οργανωμένης και συστηματικής πρωτοβάθμιας κοινωνικής φροντίδας από εξειδικευμένους επιστήμονες και καταρτισμένα στελέχη (κοινωνικούς λειτουργούς, νοσηλευτές, οικιακούς βοηθούς), καθώς και από εθελοντές της κοινότητας. Προτεραιότητα δίνεται σε μη αυτοεξυπηρετούμενους πολίτες που ζουν μόνοι τους και των οποίων το εισόδημα δεν επιτρέπει την αγορά υπηρεσιών εξυπηρέτησης. Μέσω της συστηματικής αυτής υποστήριξης, διευκολύνεται η καθημερινότητά τους και ενισχύεται η αυτονομία τους, με απώτερο σκοπό την κοινωνική ευημερία.
Αποφθέγματα
Γηράσκω αεί πολλά διδασκόμενος. Σωκράτης
Ικέτην γέροντα και πένητα μη προδώς. Μένανδρος
Τίμα το γήρας, ου γαρ έρχεται μόνον. Μένανδρος
Κανένας δεν αγαπάει τη ζωή τόσο πολύ όσο ο γέρος. Σοφοκλής
Όταν είναι κανείς νέος, είναι πολύ νωρίς. Όταν είναι γέρος, είναι πολύ αργά. Διογένης
Αυτοί που νομίζουν ότι δεν έχουν χρόνο για σωματική άσκηση, αργά ή γρήγορα θα διαπιστώσουν ότι θα πρέπει να βρουν χρόνο για τις αρρώστιες. Edward Stanley
Μην προσπαθείτε να ζήσετε παντοτινά, δεν θα το καταφέρετε. George Bernard Shaw
Αυτός που είναι ήρεμος και ευτυχής από την φύση του, δεν θα νιώσει την πίεση της ηλικίας αλλά γι’ αυτόν που έχει την αντίθετη διάθεση, η νεότητα και τα γηρατειά είναι εξίσου βάρος. Πλάτων
Όποιος διατηρεί την ικανότητα να βλέπει την ομορφιά, δεν γερνάει ποτέ. Φρανς Κάφκα
Τα γηρατειά δεν είναι η χαμένη νεότητα αλλά ένα νέο στάδιο ευκαιρίας και δύναμης. Betty Friedan
Μπορούμε να γεννηθούμε γέροι, όπως μπορούμε να πεθάνουμε νέοι. Jean Cocteau
Για μένα, γηρατειά είναι 15 χρόνια αργότερα από την ηλικία που έχω. Bernard Baruch
Το να είσαι καλοκάγαθος είναι η μόνη γοητεία που επιτρέπεται στα γεράματα. Είναι η κοκεταρία των άσπρων μαλλιών. Octave Feuillet
Λίγοι ξέρουν να γερνούν. Λα Ροσφουκώ
Όλοι θέλουν να ζήσουν πολύ, κανένας όμως δεν θέλει να γεράσει. Βενιαμίν Φραγκλίνος
Όπως τα ζώα δεν συνειδητοποιούν ότι θα πεθάνουν, έτσι και οι άνθρωποι δεν συνειδητοποιούν ότι γερνάνε. Philip Roth
Απ’ όλα τα απροσδόκητα γεγονότα, το πιο απρόσμενο είναι τα γεράματα. Λέων Τρότσκυ
Οι καινούργιες ιδέες, οι νεωτερισμοί δεν αρέσουν στους ηλικιωμένους. Τους αρέσει να πείθονται ότι ο κόσμος δεν βελτιώνεται αλλά χειροτερεύει, επειδή αυτοί έπαψαν να είναι νέοι. Madame de Stael
Κανείς δεν είναι γέρος, μέχρι ν’ αρχίσει να μετανιώνει αντί να ονειρεύεται. John Barrymore
Δεν μπορείς να αποφύγεις να μεγαλώνεις, αλλά δεν είσαι υποχρεωμένος να γεράσεις. George Burns
Τα σαράντα είναι τα γερατειά της νεότητας. Τα πενήντα είναι η νεότητα των γερατειών. Βίκτωρ Ουγκώ
Δεν σταματάμε να παίζουμε επειδή γερνάμε. Γερνάμε επειδή σταματάμε να παίζουμε. Oliver Holmes
Το να γερνάς είναι μια κακή συνήθεια που ένας πολυάσχολος άνθρωπος δεν έχει χρόνο να αποκτήσει. Andre Maurois
Το πραγματικό κακό των γηρατειών δεν είναι η αδυναμία του σώματος, είναι η αδιαφορία της ψυχής. André Maurois
Γερνάει κανείς από τη στιγμή που δεν καταλαβαίνει πια τους νέους. Popeck
Το να μην κάνεις τίποτα είναι η ευτυχία των παιδιών και η δυστυχία των γέρων. Βίκτωρ Ουγκώ
Δεν υπάρχει μεγαλύτερη δυστυχία για ένα γέροντα από το να μην έχει να παρουσιάσει άλλη απόδειξη πως έζησε εκτός από τα χρόνια του. Σενέκας
Είναι τα γηρατειά μάλλον παρά ο θάνατος που είναι η αντίθεση στη ζωή. Τα γεράματα είναι η παρωδία της ζωής, ενώ ο θάνατος μετατρέπει τη ζωή σε πεπρωμένο. Simone de Beauvoir
Το να γερνάς σημαίνει να ξέρεις να χάνεις. Wolinski
Ο νέος που δεν έκλαψε είναι ένας άγριος και ο γέρος που δεν γελά ένας ανόητος. Τζορτζ Σανταγιάνα
Πρέπει κανένας να γεράσει για να πεισθεί πόσο λιγόχρονη είναι η ζωή. Άρθρουρ Σοπενχάουερ
Το να ξέρεις να γερνάς είναι το αριστούργημα της σοφίας κι ένα από τα δυσκολότερα μέρη της τέχνης της ζωής. Ανρί Αμιέλ
Το γήρασμα του σώματος και της μορφής/ είναι πληγή από φρικτό μαχαίρι
εις σε προστρέχω τέχνη της ποιήσεως/ που κάπως ξέρεις από φάρμακα… Καβάφης
Βαθύ, βαθύ το δάσος της γεροντικής ερήμωσης. Γιάννης Ρίτσος
