Προφορικός και γραπτός λόγος
Πλεονεκτήματα Προφορικού
- Ο προφορικός λόγος είναι άμεσος γι’ αυτό και ευνοεί την επικοινωνία, το διάλογο, τον αντίλογο και την καθημερινή συνεννόηση των ανθρώπων. Η χροιά και ο τόνος της φωνής, καθώς και οι κινήσεις – εκφράσεις που συνοδεύουν τον προφορικό λόγο συντελούν στην καλύτερη κατανόηση των μηνυμάτων και στην αποφυγή παρεξηγήσεων. Επιπλέον, παρέχει τη δυνατότητα άμεσων επεξηγήσεων και διευκρινίσεων, γεγονός που συμβάλλει στην εύστοχη και αποτελεσματική επικοινωνία των ανθρώπων. Τέλος, θα πρέπει να επισημάνουμε το κέρδος του χρόνου που μας παρέχει ο προφορικός λόγος, καθώς και τη δυνατότητα να χρησιμοποιείται αλλά και να γίνεται κατανοητός στα αναλφάβητα άτομα που δεν έχουν διδαχθεί τον γραπτό λόγο.
- Προς την ίδια κατεύθυνση συμβάλλει και η άμεση εξωτερίκευση των συναισθημάτων και του ψυχικού κόσμου του ομιλητή. Επειδή, λοιπόν, είναι αυθόρμητος, απροσχεδίαστος και πηγαίος είναι πιο ειλικρινής. Λειτουργεί δηλαδή ως καθρέφτης της διάθεσης, της ψυχικής κατάστασης και των προθέσεών του γι’ αυτό και η επιστήμη της ψυχολογίας εστιάζει ιδιαίτερα στον προφορικό λόγο. Επιπλέον, διακρίνεται για τη ζωντάνια και την παραστατικότητά του με αποτέλεσμα να γίνεται πιο ενδιαφέρων και ελκυστικός για τον ακροατή.
Μειονεκτήματα Προφορικού
- «Έπεα πτερόεντα»(λόγια που πετούν) έλεγαν οι αρχαίοι Έλληνες, θέλοντας να τονίσουν τον εφήμερο χαρακτήρα του προφορικού λόγου και την αδυναμία της μνήμης να συγκρατεί τα νοήματά του με ακρίβεια. Αυτό σημαίνει, αφενός, ότι καθετί σημαντικό (υποσχέσεις, παραγγελίες, μαρτυρίες, γνώσεις κλπ) δεν μπορεί να αποτυπωθεί και χάνεται και αφετέρου, ότι ο δέκτης, λόγω της γρήγορης ροής του λόγου, δεν διαθέτει τον απαιτούμενο χρόνο να αποκωδικοποιήσει τα μηνύματα και να εμβαθύνει σ’ αυτά. Κατά συνέπεια ορισμένα νοήματα διαφεύγουν, ενώ συχνά προκαλούνται παρερμηνείες και λογικά κενά. Για το λόγο αυτό η προφορική επικοινωνία δεν ευνοεί τον απαίδευτο ακροατή, ο οποίος δυσκολεύεται να παρακολουθήσει σύνθετα νοήματα με αποτέλεσμα να καθίσταται ευάλωτος στην παραπλάνηση και τη χειραγώγηση. Άλλωστε, ο προφορικός λόγος αποτελεί το κατεξοχήν όργανο της δημαγωγίας, του λαϊκισμού και της συναισθηματικής χειραγώγησης. Επειδή βασίζεται στην ένταση της στιγμής, στη γοητεία της φωνής και στην υποβολή (ρητορικά τεχνάσματα), μπορεί εύκολα να αποκοιμίσει τη λογική του δέκτη, να διεγείρει τα πάθη του και να τον οδηγήσει σε λανθασμένες αποφάσεις, κάτι που αποφεύγεται στον γραπτό λόγο, όπου η απόσταση του χρόνου επιτρέπει τον ψύχραιμο έλεγχο των όσων λέγονται.
- Επειδή, από την άλλη πλευρά, ο προφορικός λόγος είναι απροσχεδίαστος, είναι λιγότερο επιμελημένος˙ αυτό σημαίνει ότι σημειώνονται συχνά συντακτικά λάθη, χρησιμοποιούνται ακατάλληλες ή αδόκιμες λέξεις και μένουν ανολοκλήρωτες ή ημιτελείς ορισμένες προτάσεις με αποτέλεσμα ο λόγος να καθίσταται ασαφής και ανακριβής. Αυτή η προχειρότητα, σε συνδυασμό με την πολυσημία των λέξεων, μπορεί να προκαλέσει παρερμηνείες και προβλήματα επικοινωνίας. Γι’ αυτό στις επίσημες και σημαντικές εργασίες και περιστάσεις προτιμάται ο γραπτός λόγος ή, έστω, ο προσχεδιασμένος προφορικός.
Πλεονεκτήματα Γραπτού
- Στο γραπτό λόγο, εντοπίζεται το ειδικό βάρος του πνευματικού πολιτισμού, καθώς και η σοβαρότητα και εγκυρότητα του ανθρώπινου πνεύματος (λογοτεχνία, επιστήμη, δίκαιο). Μπορούμε να κατανοήσουμε την αξία του, αν αναλογιστούμε τη ζωή και τον πολιτισμό, χωρίς λογοτεχνικά συγγράμματα, βιβλία, αρχεία, γραπτούς κανόνες και επικύρωση συμφωνιών. Ο γραπτός λόγος δηλαδή, χάρη στη μακροβιότητα του, νικά τη φθορά του χρόνου και τις αδυναμίες της ανθρώπινης μνήμης. Στο «Φαίδρο» του Πλάτωνα, αναφέρεται ο διάλογος του εφευρέτη της γραφής, του σοφού Θεύθ με το βασιλιά Θαμού της Αιγύπτου. Εκεί ο Θεύθ λέει: «Βασιλιά μου, αυτό το μάθημα θα κάνει τους Αιγυπτίους σοφότερους και με περισσότερη μνήμη. Βρέθηκε, λοιπόν, το φάρμακο της μνήμης και της σοφίας (η γραφή)».
- Ο γραπτός λόγος αποτελεί πράγματι «φάρμακο σοφίας», καθώς είναι ο μόνος που αφήνει το χρονικό περιθώριο για μελέτη. Ο αναγνώστης έχει τη δυνατότητα να επανέλθει στο κείμενο, όσες φορές χρειαστεί, μέχρι να κατανοήσει τα μηνύματα και να τα επεξεργαστεί με βάση την προσωπικότητα του. Έτσι, ο γραπτός λόγος προσφέρεται για ανάλυση, εμβάθυνση, γόνιμο προβληματισμό και κριτική επεξεργασία. Εξάλλου, τυχόν αμφιβολίες ή ερωτήματα που μπορούν να προκύψουν, εύκολα επιλύονται με τη βοήθεια των συμφραζομένων και με την προσεκτική ανάγνωση. Επιπλέον, διακρίνεται για τον επίσημο, σοβαρό και σαφή χαρακτήρα του, εφόσον προηγείται σκέψη και προσχεδιασμός. Δεν επιδέχεται αοριστολογίες, σπανιότερα σημειώνονται εκφραστικά λάθη, δυσκολότερα παρερμηνεύεται λόγω της ακρίβειας του λεξιλογίου. Γι’ αυτό ο γραπτός λόγος συμβάλλει στην πνευματική συγκρότηση του ίδιου του δημιουργού. Η διαδικασία της γραφής απαιτεί απόλυτη πειθαρχία, οργάνωση της σκέψης, αυστηρή επιλογή των λέξεων και λογική αλληλουχία. Έτσι, ο άνθρωπος που γράφει μαθαίνει να ξεκαθαρίζει τις σκέψεις του, να ελέγχει τα επιχειρήματά του και να αποφεύγει τις επιπόλαιες γενικεύσεις, καλλιεργώντας σε βάθος την κριτική του ικανότητα.»
Μειονεκτήματα Γραπτού
- Ο γραπτός λόγος στερείται αμεσότητας δηλαδή δε δίνει τη δυνατότητα για ταυτόχρονη απάντηση και ανταπόκριση. Αυτό συχνά δυσκολεύει την επικοινωνία κυρίως, γιατί ο χρόνος που μεσολαβεί αποδυναμώνει τα νοήματα και τα αποστερεί από τη συναισθηματική τους φόρτιση και την αυθόρμητη πνευματική ανταλλαγή. Επίσης, θα πρέπει να επισημανθεί ότι δεν είναι προσιτός σε όλους τους ανθρώπους, καθώς ένα σεβαστό ποσοστό πληθυσμού δεν έχει λάβει την κατάλληλη παιδεία και ανήκει στους λεγόμενους οργανικά ή λειτουργικά αναλφάβητους.
- Επιπρόσθετα, ο γραπτός λόγος είναι περισσότερο ψυχρός, απρόσωπος, τυπικός και ανέκφραστος, όσον αφορά την εξωτερίκευση των συναισθημάτων και της ψυχικής κατάστασης του γράφοντος. Αυτό συμβαίνει διότι ο γραπτός κώδικας στερείται παραγλωσσικών και εξωγλωσσικών στοιχείων με αποτέλεσμα να εμφανίζεται πιο στεγνός και τυποποιημένος. Έτσι, από το γραπτό λόγο λείπει η αυθόρμητη έκφραση, η φρεσκάδα και η ζωντάνια, γεγονός που τον καθιστά λιγότερο ελκυστικό, αρκετές φορές κουραστικό και εύκολα παρεξηγήσιμο, καθώς δεν είναι κατανοητή η ακριβής πρόθεση του πομπού.
Ο προφορικός και ο γραπτός λόγος δεν αντιμάχονται, αλλά αλληλοσυμπληρώνονται. Ο ιδανικός στόχος για κάθε άνθρωπο είναι να μπορεί να χειρίζεται με την ίδια επάρκεια και τους δύο κώδικες, επιλέγοντας κάθε φορά αυτόν που απαιτεί η συγκεκριμένη περίσταση επικοινωνίας.
