Στη σύγχρονη εποχή, όπου η πραγματικότητα συχνά μετατρέπεται σε θέαμα, τα όρια ανάμεσα στο ιδιωτικό και το δημόσιο γίνονται ολοένα και πιο δυσδιάκριτα. Σε αυτό το πλαίσιο, τα ριάλιτι σόου δεν αποτελούν απλώς ένα είδος ψυχαγωγίας, αλλά μια ιδιότυπη «σκηνοθεσία» της καθημερινής ζωής, που προσελκύει μαζικά το ενδιαφέρον του κοινού και γεννά εύλογους προβληματισμούς για τις επιδράσεις τους. Αυτή η υψηλή τηλεθέαση  αναδεικνύει όχι μόνο τη δύναμη των μέσων, αλλά και τις ανάγκες και τις επιλογές του σύγχρονου ανθρώπου.

Αίτια υψηλής τηλεθέασης

 Έχουν σκανδαλοθηρικό χαρακτήρα και προβάλλουν ιδιωτικές στιγμές των συμμετεχόντων,  που διεγείρουν τη νοσηρή περιέργεια του κοινού. Επιπλέον, η ρεαλιστικότητα των όσων λαμβάνουν χώρα στις εκπομπές αυτές ασκούν γοητεία στο κοινό, που έχει την ψευδαίσθηση ότι συμμετέχει, ότι παρεμβαίνει στα δρώμενα και, πολλές φορές, ότι αποφασίζει για τις εξελίξεις. Σε περιπτώσεις ψηφοφορίας, το κοινό έχει την ψευδαίσθηση ελέγχου, ταυτιζόμενο με πρόσωπα και καταστάσεις, «επιβραβεύει» ή «τιμωρεί». Όλα αυτά έλκουν τους ανθρώπους, των οποίων η ζωή είναι ανιαρή, κενή, χωρίς ενδιαφέροντα και βεβαρημένη από αρνητικά συναισθήματα και προβλήματα. Οι εκπομπές αυτές αποτελούν έναν εύκολο τρόπο διαφυγής από τη δική τους ζωή και έναν βολικό τρόπο να νιώσουν υποσυνείδητα ανώτεροι και να βρεθούν σε θέση εξουσίας.

Υπάρχει άμβλυνση των ουσιαστικών ενδιαφερόντων των τηλεθεατών, λόγω της πνευματικής ένδειας, του υποβαθμισμένου πολιτιστικού επιπέδου  και του εντατικοποιημένου ρυθμού της ζωής. Έτσι, τα κοινωνικά, πολιτιστικά και πολιτικά ενδιαφέροντα ωχριούν και τη θέση τους παίρνουν, με τη βοήθεια των προπαγανδιστικών τεχνικών, προϊόντα υποκουλτούρας και μαζικής παραγωγής. Άλλωστε, ο εμπορευματοποιημένος χαρακτήρας των Μ.Μ.Ε. στερεί τη δυνατότητα παρακολούθησης ποιοτικών εκπομπών και από το πιο απαιτητικό και πνευματώδες κοινό. Τέτοιου είδους εκπομπές αποτελούν σταθερή και μόνιμη επιλογή τους, αφού κοστίζουν ελάχιστα στην παραγωγή και πετυχαίνουν εύκολα μεγάλη τηλεθέαση και, άρα, μεγάλο κέρδος. Τα ριάλιτι εντάσσονται σε μια ευρύτερη λογική αγοράς, όπου η τηλεθέαση μετατρέπεται σε οικονομικό όφελος και η ανθρώπινη συμπεριφορά σε εμπορεύσιμο προϊόν.

Αρνητικές συνέπειες- Για τους θεατές

Τέτοιου είδους εκπομπές  προσβάλλουν τη νοημοσύνη του κοινού, το οδηγούν σε παθητικότητα, σε άμβλυνση της κρίσης του, σε πνευματικό εφησυχασμό και αδράνεια. Εθίζουν τον θεατή στην παρακολούθηση προϊόντων της μαζικής κουλτούρας με ανούσιο έως ανύπαρκτο περιεχόμενο, αισθητικά υποβαθμισμένης ποιότητας, ενισχύοντας τη νοσηρότητα και τον κομφορμισμό της εποχής. Την έννοια της γνήσιας ψυχαγωγίας και της ψυχικής ανάτασης παίρνει μια φτηνή, εύπεπτη και αγελαία διασκέδαση που συντελεί απόλυτα στην έξαρση των παθών, στην εφήμερη ικανοποίηση ενστίκτων, στην ερήμωση και κατακρεούργηση της ψυχής.

 Διαβρώνουν τις κοινωνικές σχέσεις και αμβλύνουν τον σεβασμό προς τον συνάνθρωπο, παραβιάζοντας βασικά ανθρώπινα δικαιώματα, όπως το απόρρητο της ιδιωτικής ζωής. Διαδίδουν το μήνυμα ότι τα δικαιώματα, η αξιοπρέπεια και ο ίδιος ο άνθρωπος δεν έχουν αξία μπροστά στο κέρδος είτε των καναλιών είτε ενός μεγάλου χρηματικού επάθλου που περιμένει το νικητή του παιχνιδιού. Με άλλα λόγια, περνάει το πρότυπο του υλικού ευδαιμονισμού, του ανταγωνισμού και μιας παράλογης επιδειξιομανίας που στα πλαίσιά τους γίνονται αποδεκτά το «ξεπούλημα», η «ξευτίλα» και η «κατάντια», όλα για το θέαμα και την απόλαυσή μας! Η «άνεση» υποκαθιστά την ελευθερία, η κραυγαλέα εξωστρέφεια και υπερέκθεση βαπτίζεται κοινωνικότητα και επικοινωνιακό χάρισμα, η προκλητική και εκκεντρική συμπεριφορά θεωρείται αποδεκτή και κερδοφόρα, τα ψέματα, η υποκρισία, οι ίντριγκες, τα τσακώματα και τα «ξεκατινιάσματα» είναι το ζητούμενο και το ποθούμενο! Μέσα στα λανθασμένα πρότυπα που προβάλλονται είναι κι αυτό της «ήσσονος προσπάθειας» και της «αρπαχτής». Τα καλά «δεν κτώνται κόποις», ούτε με συνειδητή εργασία. Αυτά είναι για τους αφελείς και  τα κορόιδα. Οι έξυπνοι θα βρουν τον τρόπο τους. 

Αρνητικές συνέπειες- Για τους συμμετέχοντες

 Μέσα σε δύσκολες και στρεσογόνες καταστάσεις, δοκιμάζονται συχνά τα ψυχικά τους όρια, θέτοντας σε σοβαρό κίνδυνο την ψυχική τους υγεία λόγω του ιδιότυπου “εγκλεισμού” και των πιέσεων που υφίστανται. Πρόκειται για έναν εθελοντικό εγκλεισμό σε ένα «εργαστήριο» μιας συγκατοίκησης και μιας τηλεοπτικά κατασκευασμένης κοινωνικότητας, παίρνοντας το ρόλο των πειραματόζωων, που βρίσκονται υπό συνεχή παρακολούθηση.  Επίσης, ψυχικό σοκ υφίστανται λόγω της δημοσιότητας και της αναγνωρισιμότητας, που ξαφνικά αποκτούν, και που σε καμιά περίπτωση δεν είχαν τα εφόδια και δεν ήταν προετοιμασμένοι να αντιμετωπίσουν. Πολλοί από αυτούς «παίρνουν τα μυαλά τους αέρα» και παρασύρονται σε έναν έξαλλο ναρκισσισμό με έντονο ψυχικό κόστος, αφού μετά από λίγο διαπιστώνουν ότι ήταν ένα «προϊόν με ημερομηνία λήξης» που, αφού αρχικά πούλησε, μετά ξεχάστηκε στα αζήτητα. Άλλοι, μέσα από τη δημοσιοποίηση των προσωπικών τους στιγμών, των αδυναμιών και των λαθών τους, γίνονται αντικείμενο εκμετάλλευσης, κοροϊδίας και διασυρμού, και οδηγούνται στην κατάθλιχη και στην απομόνωση .  

 Αλλοτριώνεται ο χαρακτήρας των πρωταγωνιστών, χάνουν την αξιοπρέπειά τους και δέχονται, στο όνομα του κέρδους, την απώλεια των ατομικών τους δικαιωμάτων αλλά και όλων των αρχών τους, όπως υπαγορεύουν οι κανόνες του παιχνιδιού και οι πιέσεις που δέχονται από τους υπεύθυνους των εκπομπών. Η συντροφικότητα, η συνεργασία και η ανιδιοτελής προσφορά υπονομεύονται από τον αθέμιτο ανταγωνισμό και τη σκανδαλοθηρική τακτική που επιβάλλει η λογική του σόου. Όλα επιτρέπονται για τη «νίκη», το έπαθλο,  τη δημοσιότητα: το «κάρφωμα» του συμπαίκτη, το ψέμα, η υποκρισία, η απάτη, ο εξευτελισμός, δόλιες τακτικές.

Αρνητικές συνέπειες- Για τα Μ.Μ.Ε.

 Καταχρώνται το δικαίωμα της ελευθερίας της έκφρασης, της πληροφόρησης, της ψυχαγωγίας και καταργούν βασικά ανθρώπινα δικαιώματα, όπως αυτό της ιδιωτικότητας και της αξιοπρέπειας του πολίτη. Στο βωμό του κέρδους θυσιάζουν κάθε ανθρώπινη αξία, κάθε αρχή της δημοκρατίας, κάθε νόμο δεοντολογίας. Από φορείς ενημέρωσης, επιμόρφωσης και κοινωνικοποίησης, γίνονται όργανα ολοκληρωικής νοοτροπίας, υποκουλτούρας και απανθρωπιάς.  Υποκαθιστούν κοινωνικούς θεσμούς, όπως το κράτος πρόνοιας, αφού συχνά αναξιοπαθούντες και μη, δημοσιοποιούν το πρόβλημά τους, για να λάβουν οικονομική βοήθεια ή να βρεθεί μια λύση. Οι εκπομπές, συχνά, θυμίζουν εκδίκαση μιας υπόθεσης και ο παρουσιαστής αναλαμβάνει το ρόλο του δικαστή. Τα θέματα παρουσιάζονται μονταρισμένα, φωτοσκιασμένα και αυθαίρετα ανάλογα με το τι “πουλάει” περισσότερο. Έτσι, τέτοιες εκπομπές αποτελούν δείκτη χαμηλής πολιτιστικής στάθμης.

Προτάσεις Λύσεις

Οι φορείς κοινωνικοποίησης, με πρωταρχικούς την οικογένεια και το σχολείο, θα μπορούσαν να περιορίσουν την τηλεθέαση αυτών, υπογραμμίζοντας τις αρνητικές τους επιδράσεις. Η πνευματική θωράκιση των νέων, η αισθητική αγωγή και οι ουσιαστικές αντιπροτάσεις για την δημιουργική αξιοποίηση του ελεύθερου χρόνου θα λειτουργούσαν αποτρεπτικά στην παρακολούθηση ανάλογων εκπομπών. Βέβαια, ο καθένας πρέπει να αντιληφθεί την αποπροσανατολιστική επίδραση του περιεχομένου των ριάλιτι τηλεπαιχνιδιών και, αναλαμβάνοντας την ευθύνη, να απαιτήσει την ποιοτική αναβάθμιση των προγραμμάτων των Μ.Μ.Ε είτε με την αποχή του από τέτοιου είδους εκπομπές, για να μειωθούν τα ποσοστά τηλεθέασης, είτε πιο δυναμικά, μέσα από διαμαρτυρίες και καταγγελίες στους υπεύθυνους για αυτές. Συγχρόνως χρειάζεται ένα νομικό πλαίσιο για την προστασία του πολίτη και των παιδιών από τέτοιες εκπομπές που σημαίνει ότι το κράτος οφείλει να μεριμνά για μια δημοκρατική τηλεόραση και ευρύτερα, για μια δημοκρατική κοινωνία που θα σέβεται τα δικαιώματα των πολιτών και θα προνοεί για το υψηλό μορφωτικό και αισθητικό τους επίπεδο.

Τελικά, το ζήτημα των ριάλιτι σόου δεν αφορά μόνο την ποιότητα των τηλεοπτικών προγραμμάτων, αλλά κυρίως το επίπεδο συνείδησης της κοινωνίας που τα παρακολουθεί. Όσο το θέαμα υποκαθιστά την ουσία, τόσο η ευθύνη μετατοπίζεται στον ίδιο τον άνθρωπο, που καλείται να επιλέξει αν θα παραμείνει παθητικός δέκτης ή ενεργός και απαιτητικός κριτής. Και σε αυτή την περίπτωση, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι τι προβάλλεται, αλλά τι επιλέγουμε να βλέπουμε.