Αναλφαβητισμός

Ορισμός: Αναλφαβητισμός, όπως δηλώνει η ετυμολογία της λέξης, ορίζεται ως η αγραμματοσύνη, η μη εκμάθηση του αλφάβητου και η συνακόλουθη αδυναμία του ατόμου να γράφει και να διαβάζει.

Μορφές: Παραδοσιακά, το φαινόμενο αυτό εμφανίζεται με τη μορφή του ολικού ή οργανικού αναλφαβητισμού, κατά τον οποίο είναι το οι άνθρωποι δεν γνωρίζουν καθόλου ανάγνωση ή γραφή. Ωστόσο, εξίσου επικίνδυνος αποδεικνύεται ο μερικός ή λειτουργικός αναλφαβητισμός, ο οποίος αφορά άτομα που, αν και έλαβαν μια στοιχειώδη ή αποσπασματική εκπαίδευση, δεν κατόρθωσαν να καλλιεργήσουν τις γνώσεις τους και να αναπτύξουν την κριτική τους σκέψη στην ενήλικη ζωή.

Στις μέρες μας, παρά τη θέσπιση της υποχρεωτικής εκπαίδευσης, τη ραγδαία τεχνολογική ανάπτυξη και τις διευρυμένες μορφωτικές ευκαιρίες, ο αναλφαβητισμός έχει προσλάβει νέο και βαθύτερο περιεχόμενο. Αναλφάβητος σήμερα θεωρείται αυτός που αδυνατεί να ελέγξει, να εμβαθύνει στα γεγονότα,  που στερείται κριτικής ικανότητας και πνευματικής εγρήγορσης, και που αδυνατεί να διαμορφώσει μια οργανωμένη εικόνα του κόσμου για το κοινωνικό και πολιτικό γίγνεσθαι, ενώ παράλληλα δε μπορεί να κατανοήσει και να συσχετίσει γεγονότα και καταστάσεις του ίδιου του του βίου. Αυτή η πραγματικότητα γεννά το σύγχρονο οξύμωρο σχήμα του «μορφωμένου-αμόρφωτου» ή του «πτυχιούχου-αναλφάβητου», όπου η κατοχή τίτλων σπουδών δεν συνεπάγεται κατ’ ανάγκη και την πνευματική ωριμότητα του ατόμου.

Γενικά αίτια

Η εμφάνιση και η διαιώνιση του αναλφαβητισμού σε παγκόσμιο επίπεδο τροφοδοτείται από ένα πλέγμα παραγόντων, με κυριότερο τις πολεμικές συρράξεις. Οι πόλεμοι αποτελούν τη βασική αιτία πνευματικού μαρασμού και πολιτιστικής νέκρωσης, καθώς σε περιόδους κρίσης προτάσσεται η βιολογική επιβίωση και η επικράτηση έναντι του αντιπάλου, ενώ ακόμη και μετά τη λήξη τους, η προσοχή των κρατών στρέφεται αποκλειστικά στην οικονομική ανόρθωση και την αποκατάσταση των βασικών υποδομών, αφήνοντας την παιδεία σε δεύτερη μοίρα. Παράλληλα, η οικονομική εξαθλίωση, η ανέχεια και ο υποσιτισμός, που μαστίζουν κυρίως τις χώρες του λεγόμενου Τρίτου Κόσμου, δημιουργούν μια ανυπέρβλητη απόσταση από τα γράμματα, αφού η κάλυψη των πρωταρχικών βιοτικών αναγκών απορροφά όλο τον προσανατολισμό και την ενέργεια των πληθυσμών.

Σε πολιτικό επίπεδο, ο αναλφαβητισμός αποτελεί συχνά σταθερή και εσκεμμένη επιδίωξη των ολοκληρωτικών, αλλά και των κατ’ επίφαση δημοκρατικών καθεστώτων. Τα συστήματα αυτά επιδιώκουν να διατηρούν την κοινωνία σε κατάσταση σκοταδισμού, προκειμένου να χειραγωγούν εύκολα τους πολίτες, να αυθαιρετούν και να εξυπηρετούν τα άνομα συμφέροντά τους χωρίς τον φόβο της κοινωνικής αμφισβήτησης. Την κατάσταση αυτή επιτείνουν οι παρωχημένες και ρατσιστικές αντιλήψεις μιας συντηρητικής κοινωνίας, οι οποίες λειτουργούν ως τροχοπέδη για τη διάδοση της γνώσης, αποκλείοντας συγκεκριμένες ομάδες, όπως οι γυναίκες, οι μετανάστες ή οι άνθρωποι λαϊκής καταγωγής, από το δικαίωμα στη μάθηση. Τέλος, η λανθασμένη στάση μιας αδιαφορούσας οικογένειας, η αμέλεια της επίσημης πολιτείας, η προβολή υποκουλτούρας από τα ΜΜΕ, καθώς και οι απρόβλεπτες οικονομικές και κοινωνικές κρίσεις, αποδιοργανώνουν τον κοινωνικό ιστό και απομακρύνουν τους ανθρώπους από την εκπαιδευτικό τους προσανατολισμό.

Εντοπισμός του προβλήματος στη χώρα μας

Εστιάζοντας στην ελληνική πραγματικότητα, διαπιστώνεται ότι η χώρα μας παρουσιάζει μια αξιοσημείωτη μορφωτική καθυστέρηση σε σχέση με τα ευρωπαϊκά δεδομένα. Σύμφωνα με τα στοιχεία των απογραφών, τα ποσοστά τόσο του οργανικού όσο και του λειτουργικού αναλφαβητισμού παραμένουν ανησυχητικά υψηλά, με το 6% των ανδρών και το 12% των γυναικών και 9% άνω των 15 ετών να στερούνται βασικών γνώσεων, ενώ το συνολικό ποσοστό των λειτουργικά αναλφάβητων στην ίδια ηλικιακή ομάδα αγγίζει το 45%. Επιπλέον, εκατοντάδες χιλιάδες Ελληνίδες δεν έχουν ολοκληρώσει ούτε την πρωτοβάθμια εκπαίδευση, με το πρόβλημα να εντοπίζεται εντονότερα σε αγροτικές, οικονομικά υποβαθμισμένες και γεωγραφικά απομονωμένες περιοχές, και ιδιαίτερα σε νομούς όπως της Ροδόπης, της Ευρυτανίας, της Ξάνθης, της Καρδίτσας και των Γρεβενών. Τέλος, θα πρέπει να επισημάνουμε ότι οι λειτουργικά αναλφάβητοι είναι σχεδόν διπλάσιοι απ’ τους οργανικούς και ότι το μεγαλύτερο πρόβλημα αντιμετωπίζουν ο γυναικείος πληθυσμός και τα κατώτερα οικονομικά και κοινωνικά στρώματα.

Αίτια στη χώρα μας

Οι ρίζες του προβλήματος στην Ελλάδα είναι κυρίως ιστορικές, καθώς οι μακρές περίοδοι ξένης κατοχής, οι παγκόσμιοι πόλεμοι και οι οδυνηροί εμφύλιοι σπαραγμοί στέρησαν από γενιές ολόκληρες τη δυνατότητα να αλφαβητιστούν και αποτέλεσαν ανασταλτικούς παράγοντες για την πνευματική ζωή του τόπου. Στα μεταπολεμικά μάλιστα χρόνια, η έλλειψη δωρεάν παιδείας απέκλεισε τα παιδιά των ασθενέστερων τάξεων από τη μόρφωση, παγιώνοντας μια ελιτίστικη νοοτροπία που θεωρούσε τη γνώση προνόμιο των οικονομικά ισχυρών. Αυτές οι ιστορικές αντιξοότητες ευνόησαν τη γέννηση στερεοτύπων και φυλετικών προκαταλήψεων, οι οποίες επιβιώνουν έως σήμερα, θέλοντας, για παράδειγμα, τη γυναίκα αποκλεισμένη από την παιδεία και περιορισμένη στον ρόλο της νοικοκυράς και της μητέρας, με τη λανθασμένη πεποίθηση ότι οι οικοκυρικές υπηρεσίες και ο ρόλος της μητέρας για την ανατροφή παιδιών δεν απαιτούν πνευματική καλλιέργεια.

Παράλληλα, οι ιστορικές αντιξοότητες του παρελθόντος ευνόησαν τη γέννηση στερεοτύπων και αναχρονιστικών αντιλήψεων που επιβιώνουν έως τις μέρες μας, απορρίπτοντας τη γνώση με το πρόσχημα ότι δεν αποτελεί εγγύηση για την ατομική ευτυχία και την ευημερία. Η νοοτροπία αυτή ωθεί, ακόμη και σήμερα, ορισμένους γονείς σε αγροτικές ή απομονωμένες περιοχές να ανακόπτουν την εκπαιδευτική πορεία των παιδιών τους, στρέφοντας πρόωρα τα μεν αγόρια στον πρωτογενή τομέα της παραγωγής, τα δε κορίτσια στην οικογενειακή «αποκατάσταση». Σ’ αυτό το σημείο θα πρέπει να επισημάνουμε ότι  το μεγάλο ποσοστό αναλφαβητισμού στις γυναίκες έγκειται στη γενικότερη κοινωνική προκατάληψη που θέλει τη γυναίκα περιορισμένη στο σπίτι στο ρόλο της  νοικοκυράς και μητέρας και αποκλεισμένη από τη μόρφωση με τη λανθασμένη πεποίθηση ότι οι οικοκυρικές υπηρεσίες και η ανατροφή των παιδιών  δεν απαιτούν πνευματική καλλιέργεια.  Στον αντίποδα, η οικονομική δυσπραγία και οι πιεστικές βιοτικές ανάγκες αναγκάζουν συχνά τις ασθενέστερες οικογένειες να εξωθούν τα παιδιά τους στην πρόωρη εργασία ή ακόμα και στην επαιτεία, προκειμένου να διασφαλιστεί η οικογενειακή επιβίωση.

Ωστόσο, στη σύγχρονη πραγματικότητα παρατηρείται και το αντίστροφο, εξαιρετικά ανησυχητικό φαινόμενο: ένας «αναλφαβητισμός της ευμάρειας». Ιδιαίτερα σε περιοχές με ραγδαία τουριστική και οικονομική ανάπτυξη, όπως για παράδειγμα στις Κυκλάδες, καλλιεργείται η αντίληψη ότι η πνευματική καλλιέργεια και οι σπουδές είναι περιττές, όταν υπάρχει εξασφαλισμένος οικογενειακός πλούτος ή μια έτοιμη, προσοδοφόρα επιχείρηση. Η προοπτική του εύκολου, άμεσου κέρδους και η υιοθέτηση ενός καθαρά υλιστικού τρόπου ζωής λειτουργούν ως ισχυρό δέλεαρ για τους νέους, οι οποίοι εγκαταλείπουν τη σχολική αίθουσα, με αποτέλεσμα τη ραγδαία αύξηση της σχολικής διαρροής και του λειτουργικού αναλφαβητισμού σε περιοχές που, αν και ευημερούν οικονομικά, φθίνουν πνευματικά.

Πέρα όμως από την ευθύνη της οικογένειας, μεγάλο μερίδιο ευθύνης φέρει και η επίσημη πολιτεία. Όταν μάλιστα αυτή λειτουργεί υπό αυταρχικά ή ολοκληρωτικά καθεστώτα, ο λαός κρατείται σκόπιμα βυθισμένος στην αμάθεια, ώστε η εξουσία να χειραγωγεί ανεμπόδιστα τις μάζες, να αυθαιρετεί και να εξυπηρετεί τα ιδιοτελή της συμφέροντα. Η Ελλάδα βίωσε στο παρελθόν τον αυταρχισμό της επταετούς δικτατορίας, η οποία επέβαλε τον πνευματικό σκοταδισμό για να ελέγξει τον λαό, όμως το παράδοξο είναι ότι και στη σύγχρονη δημοκρατία παρατηρείται μια αδικαιολόγητη αδιαφορία ενώ είναι γνωστό ότι κύριο μέλημα και υποχρέωση ενός δημοκρατικού πολιτεύματος είναι η παιδεία όλων των πολιτών. Η πολιτεία αδυνατεί να ελέγξει τη σχολική διαρροή, στερείται γενικού προσανατολισμού προς τις τέχνες και τα γράμματα, και συντηρεί ένα εκπαιδευτικό σύστημα γεμάτο ελλείψεις. Η δυσλειτουργία των σχολείων στις απομακρυσμένες περιοχές, τα κακογραμμένα, αναχρονιστικά και ανοργάνωτα βιβλία, η στείρα αποστήθιση, η αποσπασματική και υπερεξειδικευμένη γνώση, ο άκρατος ανταγωνισμός, η βαθμοθηρία και το άγχος για επιδόσεις αποξενώνουν τους νέους από το βιβλίο και την ουσιαστική γνώση και τους προκαλούν απέχθεια για τη μάθηση. Έτσι, το σχολείο μετατρέπεται συχνά σε έναν μηχανικό εξεταστικό οργανισμό, που αδυνατεί να μεταδώσει την αγάπη για τη φιλαναγνωσία και την ουσιαστική γλωσσική καλλιέργεια.

Αυτή η αποτυχία του σχολείου ενισχύει τον λειτουργικό αναλφαβητισμό, ο οποίος επιτείνεται από την κυριαρχία της εικόνας έναντι του λόγου, την επιφανειακή ψηφιακή πληροφόρηση και την υπερβολική εξειδίκευση που επιβάλλει η τεχνολογική ανάπτυξη, μετατρέποντας τον άνθρωπο σε ένα πνευματικά ρηχό και μονομερές ον. Σε αυτό το πλαίσιο, η ουσιαστική μάθηση και η αγάπη για τη γνώση υπονομεύεται περαιτέρω από την επέλαση του ψηφιακού εθισμού, καθώς η αλόγιστη χρήση των έξυπνων συσκευών και η προσκόλληση των νέων σε οπτικοακουστικά ερεθίσματα γρήγορης εναλλαγής ατροφούν την ικανότητα για παρατεταμένη συγκέντρωση και συνδυαστική σκέψη. Επιπρόσθετα, η πολυπλοκότητα, οι ταχύτατες αλλαγές, οι γοργοί ρυθμοί και οι πολλαπλές υποχρεώσεις από τη γιγάντωση της τεχνικής  προόδου συντελούν στον πνευματικό και κοινωνικό αναλφαβητισμό, καθώς στερούν το χρόνο και τα εφόδια για την καλλιέργεια του ανθρώπου και υποβαθμίζουν συνολικά τον πνευματικό πολιτισμό. 

Τέλος, το πρόβλημα ολοκληρώνεται μέσα σε ένα γενικότερο κοινωνικό κλίμα υπερκαταναλωτισμού, υλισμού και ανταγωνισμού. Το κυνήγι του εύκολου κέρδους, ο έντονος ρυθμός ζωής και το βάρος των κοινωνικών προβλημάτων αποπροσανατολίζουν και  αποχαυνώνουν το άτομο, οδηγώντας το σε μια παθητική, μαζική και αγελαία συμπεριφορά. Αντί για την επίπονη προσπάθεια που απαιτεί η κατάκτηση της γνώσης και την ευθύνη της επιμόρφωσης και της παιδείας, οι σύγχρονοι άνθρωποι εγκλωβίζονται στη νοοτροπία της «αρπαχτής», της εφήμερης απόλαυσης, της άνετης-βολικής ζωής αναζητώντας την αναγνώριση και την κοινωνική τους αποδοχή μέσα από τη συμμετοχή σε τηλεπαιχνίδια και reality ή μέσα από το κυνήγι των likes και των followers στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Συνέπειες

Άτομο

Οι επιπτώσεις του αναλφαβητισμού στο άτομο είναι καταλυτικές και εκτείνονται σε όλες τις πτυχές της ζωής του, ξεκινώντας από το πρακτικό και οικονομικό επίπεδο. Οι αναλφάβητοι πολίτες πλήττονται άμεσα από την ανεργία, καθώς οι επαγγελματικές τους επιλογές περιορίζονται αναγκαστικά σε χειρωνακτικές, βαριές και ανθυγιεινές εργασίες, εφόσον αδυνατούν να απορροφηθούν από τους σύγχρονους επιστημονικούς και τεχνολογικούς κλάδους. Ως εκ τούτου, αποτελούν το φθηνό και χαμηλόμισθο εργατικό δυναμικό της κοινωνίας, αντιμετωπίζουν μόνιμα προβλήματα επιβίωσης και πέφτουν θύματα στυγνής εργασιακής εκμετάλλευσης, καθώς αγνοούν τα βασικά τους δικαιώματα και αδυνατούν να τα διεκδικήσουν.

Και δεν έχουν μόνο άγνοια δικαιωμάτων, αλλά γενικώς βρίσκονται σε άγνοια, αφού ο αναλφαβητισμός θολώνει τη κρίση, την αντίληψη, τη δημιουργική σκέψη αποκλείοντας κάθε δυνατότητα για γόνιμο έλεγχο, απορία, αμφισβήτηση και ορθολογική αναζήτηση της αλήθειας. Ο αναλφάβητος  αδυνατώντας να επεξεργαστεί τα μηνύματα της εποχής του, τις κοινωνικές και πολιτικές εξελίξεις γίνεται έρμαιο προκαταλήψεων, παρωχημένων δογμάτων, λαοπλάνων πολιτικών και συστηματικής προπαγάνδας. Στερούμενος προσωπικότητας και εσωτερικών αντιστάσεων, συμβιβάζεται τυφλά, ακολουθεί άκριτα το ρεύμα και το συρμό και μετατρέπεται σε ένα παθητικό ενεργούμενο, σε έναν απλό υπήκοο και αριθμό της μάζας.

Αυτή η πνευματική ανεπάρκεια  επιφέρει αναπόφευκτα την ηθική αποχαλίνωση και την κρίση αξιών, καθώς το άτομο, στερούμενο υψηλών ιδανικών, καθίσταται δέσμιο των κατώτερων ενστίκτων και των ορμών του. Μην έχοντας ηθικές αντιστάσεις, ρέπει εύκολα προς την κοινωνική παθογένεια, την παρανομία και τη χρήση αθέμιτων μέσων προκειμένου είτε να επιβιώσει είτε ν’ αποδείξει ότι είναι δυνατός και να επιβεβαιωθεί. Επιπλέον, ο παραγκωνισμός, η χλεύη, η εκμετάλλευση, ο ρατσισμός και η περιθωριοποίηση που υφίσταται  σε συνδυασμό με διάφορα προβλήματα στην καθημερινότητά τους προξενούν  συμπλέγματα κατωτερότητας, αίσθηση μειονεξίας, πίκρα, απογοήτευση, οργή και φθόνο.  Τα αρνητικά αυτά συναισθήματα εκτονώνονται συχνά με τη μορφή βίας και τάσεων καταστροφής και αυτοκαταστροφής ενώ στην περίπτωση που οι άνθρωποι αυτοί αποκτήσουν έστω και ελάχιστη εξουσία, επειδή είναι καταπιεσμένοι και υποτιμημένοι μετατρέπονται συχνά σε σκληρούς δυνάστες για τους υπόλοιπους αδύναμους.

Τέλος, όλα αυτά δε μπορούν να αφήνουν ανεπηρέαστες τις σχέσεις τους προσωπικές και κοινωνικές. Η συνολική ανεπάρκεια και ο πρωτογονισμός που διακρίνει τις αντιλήψεις, τις εκδηλώσεις τους, τον τρόπο ζωής τους,  δυσχεραίνουν τη γνήσια επικοινωνία και τον πολιτισμένο διάλογο δίνοντας τη θέση του στον εγωισμό, στην ιδιοτέλεια , στον  ανταγωνισμό και στην επιθετικότητα. Οπότε οι σχέσεις γίνονται επιφανειακές, τυπικές και μπορεί να γίνουν εχθρικές και επικίνδυνες. Επιπλέον, ο λειτουργικός αναλφαβητισμός στερεί από το άτομο τη δυνατότητα της αισθητικής απόλαυσης και της ουσιαστικής επαφής με τα επιτεύγματα του παγκόσμιου πολιτισμού, περιορίζοντας τη ζωή του σε μια καθαρά χρησιμοθηρική και επιφανειακή διάσταση.

Κοινωνία

Σε συλλογικό επίπεδο, ο αναλφαβητισμός υπονομεύει εκ θεμελίων την οικονομική, πολιτική και πολιτισμική πρόοδο μιας χώρας. Η συσσώρευση ανειδίκευτων εργατών και η έλλειψη εξειδικευμένου επιστημονικού προσωπικού καθηλώνουν την εθνική οικονομία, καθιστώντας τη χώρα παραγωγικά ανίσχυρη και εξαρτώμενη από τα ισχυρά κράτη, γεγονός που οδηγεί αναπόφευκτα στην απώλεια της εθνικής και πολιτικής της ανεξαρτησίας. Παράλληλα, η απουσία κριτικής σκέψης και πολιτικής συνείδησης εκ μέρους των μαζοποιημένων πολιτών επιτρέπει στην εξουσία να αυθαιρετεί και να χειραγωγεί το εκλογικό σώμα. Το γεγονός αυτό, σε συνδυασμό με την όξυνση των κοινωνικών προβλημάτων, καταφέρει ένα καίριο και θανάσιμο πλήγμα στο πολίτευμα της δημοκρατίας, καθώς η ποιότητα της δημοκρατίας είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με το μορφωτικό επίπεδο των μελών της.

Ταυτόχρονα, κλονίζεται η κοινωνική συνοχή και υποβαθμίζεται η ποιότητα ζωής των πολιτών, καθώς πολλαπλασιάζονται οι κοινωνικές συγκρούσεις, οι αδικίες, οι ανισότητες και τα φαινόμενα εγκληματικότητας. Μια κοινωνία βυθισμένη στην άγνοια αδυνατεί να παρακολουθήσει τις διεθνείς επιστημονικές εξελίξεις και τις κατακτήσεις του ανθρώπινου πνεύματος, μετατρέπεται σε έναν παθητικό θεατή των εξελίξεων και υποδουλώνεται στις βουλές των ξένων κέντρων εξουσίας καθώς η πολιτισμική καθυστέρηση καθιστά μια χώρα υπόδουλη  στην επιβολή και τη δύναμη των άλλων χωρών. Η ιστορία, άλλωστε, έχει αποδείξει με τον πιο τραγικό τρόπο –όπως συνέβη με το πνευματικό τέλμα και τον σκοταδισμό του Μεσαίωνα– ότι η έλλειψη παιδείας οδηγεί τους λαούς σε πνευματικά βάραθρα, σκλαβιά και οπισθοδρόμηση.

Λύσεις

Για τον οργανικό

Για την αποτελεσματική αντιμετώπιση του οργανικού αναλφαβητισμού, απαιτείται η άμεση και δυναμική παρέμβαση της πολιτείας μέσω της διάθεσης αυξημένων κονδυλίων από τον κρατικό προϋπολογισμό για την παιδεία. Είναι αναγκαίο να ιδρυθούν σύγχρονες σχολικές μονάδες σε ολόκληρη την επικράτεια, ακόμη και στις πιο δυσπρόσιτες ή αγροτικές περιοχές, και να θεσπιστεί ένας αυστηρός μηχανισμός ελέγχου για την καθολική τήρηση της υποχρεωτικής εννιάχρονης εκπαίδευσης, ώστε να ανακόπτεται άμεσα η σχολική διαρροή με τη λήψη νομικών και οικονομικών μέτρων στήριξης των απόρων οικογενειών.

Επιπλέον, το κράτος οφείλει να παράσχει ισχυρά οικονομικά και κοινωνικά κίνητρα σε εργαζόμενους και ενήλικες αναλφάβητους, προκειμένου να παρακολουθήσουν ειδικά προγράμματα λαϊκής επιμόρφωσης στο πλαίσιο της τοπικής αυτοδιοίκησης ή σε σχολεία δεύτερης ευκαιρίας. Σημαντική μπορεί να είναι και η συμβολή των ΜΜΕ, τα οποία μέσω της προβολής ειδικών εκπαιδευτικών εκπομπών επιτρέπουν στον καθένα να μορφωθεί από το σπίτι του χωρίς τον φόβο του κοινωνικού στιγματισμού, συμβάλλοντας παράλληλα στην ευαισθητοποίηση της κοινής γνώμης και την κινητοποίηση των αρμόδιων φορέων.

Για τον λειτουργικό

Από την άλλη πλευρά, η καταπολέμηση του λειτουργικού αναλφαβητισμού απαιτεί έναν ριζικό επαναπροσανατολισμό της κοινωνίας προς τον ανθρωπιστικό πολιτισμό, τις επιστήμες, τις τέχνες και το ποιοτικό βιβλίο, ώστε να προστατευθούν οι πολίτες από την πνευματική αποστράγγιση και τις εφήμερες απολαύσεις που επιβάλλει ο σύγχρονος τρόπος ζωής. Είναι απαραίτητη μια ουσιαστική μέριμνα και επένδυση από την πλευρά της πολιτείας για την ενίσχυση του πνευματικού πολιτισμού και την καλή λειτουργία της δημοκρατίας η οποία στηρίζεται στο υψηλό μορφωτικό επίπεδο πολιτών. Προς αυτή την κατεύθυνση, κρίνεται επιβεβαιωμένη η ανάγκη για βαθιές μεταρρυθμίσεις στο εκπαιδευτικό σύστημα, με σκοπό τη δημιουργία ενός δημοκρατικού σχολείου που θα απορρίπτει τη στείρα αποστήθιση και θα εστιάζει στην κριτική σκέψη, στην ουσιαστική μόρφωση και στην ηθικοπνευματική ανάπτυξη των νέων.

Στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, πρέπει να αναβαθμιστεί η ποιότητα των σπουδών, ώστε να αποφεύγεται η πρώιμη και στείρα επαγγελματική εξειδίκευση, ενώ η ίδρυση και η ενίσχυση των Ανοιχτών Πανεπιστημίων, των σεμιναρίων και των πνευματικών εκδηλώσεων θα επιτρέψει στους πολίτες να διευρύνουν διαρκώς τους ορίζοντές τους. Κάθε είδους εκδήλωση ιδιωτική η κρατική στο πλαίσιο της επιμόρφωσης, σεμινάρια, ομιλίες, καλλιτεχνικά δρώμενα συντελούν στην εξάλειψη του λειτουργικού αναλφαβητισμού. Παράλληλα, τα ΜΜΕ οφείλουν να αναβαθμίσουν το επίπεδο των προγραμμάτων τους, βελτιώνοντας τη γλώσσα και τη θεματολογία τους, ώστε να λειτουργούν ως μοχλοί καλλιέργειας και όχι ως μέσα αποχαύνωσης. Σε κάθε περίπτωση, οφείλουμε να συνειδητοποιήσουμε ότι καμία θεσμική μεταρρύθμιση δεν μπορεί να τελεσφορήσει, εάν δεν συνοδεύεται από την καλλιέργεια της ψηφιακής παιδείας και της κριτικής άμυνας των πολιτών απέναντι στον καταιγισμό των διαδικτυακών πληροφοριών. Μόνο μέσω αυτής της γνωστικής θωράκισης θα καταστεί εφικτό να διακρίνουν οι σύγχρονοι άνθρωποι την έγκυρη, δομημένη γνώση από την επιφανειακή και αποσπασματική παραπληροφόρηση των ψηφιακών δικτύων.

Σε τελική ανάλυση, τόσο για την εξάλειψη του οργανικού όσο και για την άμβλυνση του λειτουργικού αναλφαβητισμού, ο πρωταρχικός και καθοριστικός παράγοντας παραμένει η εσωτερική θέληση του ίδιου του ατόμου για αυτομόρφωση και η προσωπική του ενεργοποίηση για την κατάκτηση της γνώσης. Το ιστορικό παράδειγμα του στρατηγού Μακρυγιάννη, ο οποίος έμαθε γράμματα σε ώριμη ηλικία (33 χρονών) με σκοπό να κληροδοτήσει την ιστορική αλήθεια μέσα από τα Απομνημονεύματά του, αποτελεί τρανή απόδειξη της ανθρώπινης θέλησης και επιβεβαιώνει διαχρονικά ότι για τη μάθηση και την πνευματική καλλιέργεια  «ποτέ δεν είναι αργά».