Ψυχή: ένα κλειδί κατανόησης του ανθρώπου, των φαινομένων και των κειμένων. Αυτό το κλειδί δεν ανοίγει τη σκέψη των μαθητών. Γιατί;

Γεια σας αγαπημένοι φίλοι,

όλα είναι θέμα έκθεσης και σήμερα το θέμα μας συνεχίζει από την προηγούμενη φορά και είναι η ψυχή. Σήμερα θέλω να σας διαβάσω κάποια αποσπάσματα από τα βιβλία, μάλλον τα σχολικά βιβλία της βήτα και γάμα λυκείου. Δεν διάλεξα δικά μου κείμενα για να μην φανεί τώρα ότι έχω κάνει εγώ δική μου επιλογή (προκειμένου να δείξω αυτό που θέλω), ούτε επίσης διάλεξα από την Τράπεζα Θεμάτων που είναι επίσης πάρα πολλά τα κείμενα. Επιλέγω αυτά που υπάρχουν επίσημα μέσα στο σχολικό βιβλίο.

 Ξεκινάω λοιπόν, θα σας διαβάσω για να δείτε λιγάκι αυτό που συζητάμε για τον ψυχικό τομέα και πόσες φορές αυτός αναλύεται μέσα στα κείμενα. Ξεκινώ από ένα κείμενο που λέγεται «Τεχνική και Εκπαίδευση» στη Β’ Λυκείου. Εδώ θέλει να μας αποδείξει ο συγγραφέας, το πως η τεχνολογία ή τα τεχνικά μέσα είναι επικίνδυνα για τον πνευματικό πολιτισμό ότι κάνουν κακό στην παιδεία και στον πνευματικό πολιτισμό και στέκεται περισσότερο στο ρόλο της εικόνας. Προκειμένου, λοιπόν, να μας δείξει τον κίνδυνο της εικόνας, ξεκινάει, λοιπόν, με πρώτο πρώτο ως επιχείρημα και μας λέει: «… Η εικόνα που με τα σύγχρονα τεχνικά μέσα προσφέρεται έντονα και αλλεπάλληλες στην κατ’ αίσθηση αντίληψη- όχι στην αντίληψη που στηρίζεται στη λογική αλλά στις αισθήσεις, οπότε  «νομίζουμε» ότι είναι αντιληπτό αλλά είναι επιφανειακό λοιπόν- αγγίζει άμεσα τη συγκινησιακή σφαίρα της ψυχής και το βάθος της προσωπικότητας, παραμερίζοντας την κρίση και τη συνειδητή βούληση. Έτσι, αποκτά μυστηριώδη δύναμη πάνω στο θυμικό του ανθρώπου και μπορεί να έχει βαθιά επίδραση στον ψυχικό του κόσμο». Παρακάτω λέει: «Η ζημιά που προκαλεί, είναι διπλή. Πρώτα μας συνηθίζουν- αυτά που μας δείχνουν λοιπόν τα μέσα ενημέρωσης μας συνηθίζουν- να ικανοποιούμαστε με τα προσφερόμενα έτοιμα υποκατάστατα και έτσι σιγά σιγά χάνουμε τη διάθεση και την ικανότητα να παρατηρούμε την εξωτερική πραγματικότητα. Έπειτα δημιουργούν ένα είδος πλασματικής ψεύτικης ζωής, όπου βολευόμαστε τόσο καλά, ώστε χάνουμε την αίσθηση της πραγματικής ζωής. Αυτός ο τομέας είναι ψυχικός.

Πάει αυτό. Αμέσως μετά έχει ένα κείμενο το οποίο  ονομάζεται «Κράτος και Νεοέλληνες» και θέλει να μας εξηγήσει την στάση που κρατούν οι Έλληνες- πόσα χρόνια έχει γραφτεί πριν, εντωμεταξύ, αυτό το κείμενο από τον Παπανούτσο;  Το 1948; Και πόσο επίκαιρο είναι Παναγία μου! Λοιπόν εκπληκτικό- και μας λέει λοιπόν πως αυτή η στάση των Νεοελλήνων απέναντι στο κράτος δείχνει αδιαφορία και εχθρότητα. Το αντιμετωπίζουμε το κράτος, την πολιτεία, ως ξένο σώμα. Ξεκινάει λοιπόν ως πρώτο αίτιο- γιατί αναφέρει πάρα πολλά αίτια -ξεκινά ως πρώτο αίτιο ό,τι έχει συμβεί στο παρελθόν από την Τουρκοκρατία, όπου πάρα πολύ συχνά μέσα στην ιστορία μας, επειδή είχαμε τέτοιες καταστάσεις δουλείας, το κράτος έχει ταυτιστεί με τον εχθρό και θέλει να δώσει αυτή την εξήγηση. Μας λέει λοιπόν: «…Το κρυφό μίσος με τα ψυχικά επακόλουθα του είναι πολύ πιο επικίνδυνο από τη φανερή αντίθεση, τον ανοιχτό πόλεμο. Συμπνιγόμενο από το φόβο τρέφεται από την καταπίεσή του και αφήνει στα σκοτεινά στρώματα της ψυχής λασπερά κατακάθια που δεν εξαλείφονται. Ακόμα και όταν λευτερωθεί από το ζυγό δεν μπορεί εύκολα ένας λαός να αγαπήσει την πολιτεία με τους περιορισμούς της, έστω και αν είναι τώρα δική του, αφού ως προχτές ακόμα το κράτος ήταν η θέληση και η βία του δυνάστη του». Συνεχίζει:  «Κατά ένα παράδοξο μάλιστα μηχανισμό που μας τον εξηγεί σήμερα η ψυχολογία, όταν ένας πολίτης με τέτοιες υποσυνείδητες κακώσεις από αρχόμενος γίνεται άρχων παίρνει τις διαθέσεις και τους τρόπους που ο ίδιος πρώτα μισούσε. Παίζει δηλαδή το ρόλο του ειδώλου που ως τώρα το φοβόταν και το αντιπαθούσε. Γιατί έτσι νομίζει πως μπορεί να λευτερωθεί από τον εφιάλτη του. Ίσως γι’ αυτό το λόγο συμβαίνει όποιος παίρνει και μια παραμικρή ακόμη εξουσία στην Ελλάδα να μεταβάλλεται αμέσως σε σατράπη. Αυτή η εξήγηση λοιπόν με τα υποσυνείδητα και με την ψυχή δεν αντιλαμβάνονται οι μαθητές. Πάνω σε αυτά στεκόμαστε επί ώρες για να το εξηγήσουμε…

 Λοιπόν πάω στην Γ’ λυκείου σελίδα 80- 81 έχουμε απόσπασμα από το «Ρινόκερο» του Ιονέσκο, το θέατρο του παραλόγου. Λοιπόν εδώ πέρα το απόσπασμα τι θέλει να μας δείξει; ότι ο ήρωας βρίσκεται μπροστά σε έναν προπαγανδιστή, σε έναν ηγέτη προπαγανδιστή. Υπάρχει ένα πλήθος που είναι αφιονισμένο, τρελαμένο, φανατισμένο μέσα σε συνθήματα, εντελώς μάζα ας πούμε, και ο ήρωας καταφέρνει να μην μπει μέσα σε αυτό, να μην εισχωρήσει εκεί,  να αντισταθεί. Κοιτάξτε πώς το λέει: « ‘Ηταν έτοιμος να υποκύψει σε αυτή τη μαγεία όταν ξάφνου κάτι ανέβηκε από τα κατάβαθα του «είναι» του και αντιστάθηκε στη μαζική θύελλα. Ο Ντενί ντε Ρουζμόν μας λέει πως  ένιωθε άσχημα,  φρικτά μόνος μέσα στο πλήθος, ταυτόχρονα αντιστεκόταν και δίσταζε. Ύστερα ενώ σηκώθηκαν κυριολεκτικά οι τρίχες της κεφαλής του, κατάλαβε τι νόημα είχε αυτή η Ιερή Φρίκη. Εκείνη τη στιγμή, δεν αντιστεκόταν πια η σκέψη του δεν του ερχόταν στο μυαλό επιχειρήματα μα όλο το «είναι» του, όλη του η προσωπικότητ επαναστατούσε». Και παρακάτω λέει: «…ο συζητητικός, στοχασμός θα έρθει, μα προφανώς αργότερα για να υποστηρίξει αυτή την άρνηση, αυτή τη φυσική εσωτερική αντίσταση, αυτή την απάντηση μιας ψυχής. Ο Μπερανζέ, λοιπόν, δεν καλοξέρει την ίδια εκείνη ώρα γιατί αντιστέκεται στη «ρινοκερίτιδα» και αυτό αποδείχνει πως η αντίσταση του είναι αυθεντική και βαθιά. Σ’ αυτό το σημείο, λοιπόν, ρωτάω εγώ τώρα «πείτε παιδιά τι ακριβώς καταλαβαίνετε εδώ πέρα; Γιατί ο ήρωας της ιστορίας μας δεν μπήκε μέσα στη μάζα, τι το συγκράτησε; Τι ήταν αυτό, ας πούμε, που τον γλύτωσε; Η απάντηση είναι: η κριτική του ικανότητα και τα επιχειρήματα!  Με πιο σαφή τρόπο, δε θα μπορούσε να ειπωθεί ότι ΔΕΝ είναι η σκέψη, ΔΕΝ είναι τα επιχειρήματα. Εκείνη τη στιγμή, δεν σκέφτεσαι λογικά, είναι η απάντηση μιας ψυχής! Είναι το μέσα σου που μιλάει.

Προχωράω, λοιπόν, σε επόμενο κείμενο στη σελίδα 121 του βιβλίου με τίτλο «Μηχανισμός εξανδραποδισμού». Τι σημαίνει αυτό; Μηχανισμός υποδούλωσης. Λέει εδώ μέσα για την προπαγάνδα, τη διαφήμιση και τον καταναλωτισμό και αναφέρει, λοιπόν, το τι παθαίνει ο καταναλωτής, έτσι; «Ο καταναλωτής πολλαπλασιάζει τις προσπάθειές του να ανταποκριθεί και αυτοενεχυριάζεται- βάζει δηλαδή ενέχυρο τον εαυτό του και τη ζωή του- δε χρειάζεται πάντοτε να φορτωθεί με νέα ή πρόσθετη εργασία για να μπορεί να τα βγάλει πέρα. Φτάνει που δεσμεύεται ψυχολογικά. Η ικανοποίηση των νέων απαιτήσεων της ζωής των νέων ανέσεων γίνεται κεντρικός πόλος του ψυχικού βίου. (Πάνω σε αυτό έχει το βιβλίο ερώτηση τι σημαίνει «γίνεται κεντρικός πόλος του ψυχικού βίου» να το αναλύσουν οι μαθητές σε παράγραφο). Από κει και πέρα, έχει καταστεί υποχείριος χωρίς να το ξέρει, νομίζοντας πως ικανοποιεί τον εαυτό του, ικανοποιεί τον αφέντη του, το μεγάλο κερδοσκόπο». Και λέει παρακάτω το ίδιο κείμενο: «Αν σε αυτό προσθέσουμε και την ελεγχόμενη μετάδοση πληροφοριών, απόλυτη στα ολοκληρωτικά καθεστώτα, σχετική στα φιλελεύθερα, καταλαβαίνουμε πόσο ελεύθερος μπορεί να είναι ο υπήκοος του εικοστού αιώνα. Ίσαμε χτες πίστευε πως η μόρφωση θα απαλλάξει τον άνθρωπο από τη δουλεία. Τώρα είναι καιρός να καταλάβει πως αλλού  έχουν κρύψει το κλειδί της αλυσίδας του». Και το κλειδί βρίσκεται στην ψυχή του, βρίσκεται μέσα του, δεν είναι στη μόρφωση, η οποία είναι και αυτή ελεγχόμενη και μπορεί και εκεί μέσα να έχει περάσει η προπαγάνδα και τα πρότυπα της εποχής. Και παρακάτω λέει: «Δεν έχουμε υποψιαστεί πως ξεπουλήσαμε το κειμήλιο (εννοεί την ελευθερία που έχει αναφέρει πιο πάνω) μεθυσμένοι το ξεπουλήσαμε. Κάποιοι ανάμεσά μας, έχοντας περισσότερο από τους άλλους επίγνωση όχι μόνο της αξίας αυτού του κειμηλίου, αλλά και του τι συνεπάγεται σε μεταγενέστερη φάση η απώλειά του ξεσηκώνονται και καλούν σε συναγερμό τις ψυχές, ειδοποιούν για το ανεπανόρθωτο που έρχεται επί θύραις».

 «Σε συναγερμό τις ψυχές» λέει, δεν λέει καλλιεργούν την κριτική ικανότητα και ότι απευθύνονται στη λογική. Αυτός είναι και ο ρόλος της τέχνης. Αυτό επιχειρεί να κάνει. Δεν απευθύνεται στην ψυχρή λογική. Απευθύνεται στο συναίσθημα γι’ αυτό είναι πιο δυνατή. Και πάω σε ένα τελευταίο κείμενο που είναι πάρα πολύ ωραίο. Να το βρω όμως, αυτό είναι ένα θέμα… Ωραία, λοιπόν, το βρήκα. Είναι του Σβάιτσερ, που είναι ιδρυτής του Ερυθρού Σταυρού. Ο άνθρωπος αφιέρωσε όλη του τη ζωή εν τω μεταξύ στον εθελοντισμό. Ήταν γιατρός ο ίδιος και το έργο του ήταν  να κάνει καλά τους ανθρώπους και δη, ας πούμε, στην Αφρική όπου  εκεί πέρα είχε πάει και έμεινε μόνιμα. Είναι ένα υπέροχο κείμενο, γιατί; Αναφέρεται ποια είναι η βάση, αυτό που  είναι το θεμέλιο της ζωής μας, από που πρέπει να ξεκινάμε και κάνει μια τοποθέτηση σε σχέση με τον Ντεκάρτ, που έχει πει το γνωστό «σκέφτομαι άρα υπάρχω». Εξηγεί ότι η σκέψη από μόνη της μπορεί να είναι ασαφής, αφηρημένη χωρίς προσανατολισμό. Τι σημαίνει σκέφτομαι; πάνω σε τι σκέφτομαι; Μπορεί να σκέφτομαι πάνω στην καταστροφή. Άρα το ζητούμενο μας δεν είναι η σκέψη. Ως  θεμέλιο λοιπόν αυτός βάζει το σεβασμό. Στην ουσία υπάρχει το «σέβομαι, άρα υπάρχω». Κοιτάξτε,, λοιπόν τι λέει: «είμαι ζωή που θέλω να ζήσει -ξανά «το θέλω» μέσα. ‘Όλα ξεκινάνε από μια θέληση από μια βούληση- πλαισιωμένη από ζωή που θέλει να ζήσει. ‘Όπως η θέλησή μου για τη ζωή περιλαμβάνει μια φλογερή επιθυμία για τη συνέχισή της και αποβλέπει στη μυστηριώδη έξαρση της θελήσεως της ζωής, την οποία ονομάζουμε ευτυχία, το ίδιο περιλαμβάνει επίσης το φόβο της εξαφανίσεως και της μυστηριώδους ελαττώσεως της θελήσεώς της ζωής που ονομάζεται πόνος». Και παρακάτω μας λέει: «…η αφετηρία της σκέψεως είναι η ιδέα ότι ο άνθρωπος δεν παραδέχεται, θα πρέπει να μην παραδέχεται την ύπαρξή του σαν ένα απλό δεδομένο, αλλά την αισθάνεται σαν ένα ανεξερεύνητο μυστήριο. Η επιβεβαίωση της ζωής σημαίνει να αποκτήσει περισσότερο βάθος, περισσότερη εσωτερικότητα και έξαρση της θέλησης της ζωής». Στο τέλος, λέει λοιπόν ότι «η ηθική του σεβασμού της ζωής περιλαμβάνει μέσα της την έννοια του συναισθήματος της ευθύνης. Κάθε τι που μπορεί να εκδηλωθεί σαν αγάπη, αυταπάρνηση, συμπόνια στη δυστυχία, συμμετοχή στη χαρά και κοινή προσπάθεια».

Αυτές οι έννοιες είναι παντού γύρω μας, γιατί αποτελούν μια κοινή βάση. Είναι αυτό που έλεγα, είναι μια κοινή αλήθεια και άρα το βρίσκουμε παντού γύρω μας παρ’ όλα αυτά τα παιδιά δεν το καταλαβαίνουν και εκεί πέρα λοιπόν. Όπως και σε πολλά άλλα ερωτήματα, δηλαδή, εγώ θα σας πω το πιο απλό: κάθε φορά που συναντάμε την έννοια άνθρωπος και πρέπει να αναλύσουμε τον άνθρωπο, αυτοί τον βλέπουν μπροστά τους σαν κεφάλι. Και αναλύουν μόνο την  κριτική, την ικανότητα σκέψης, τη γνώση. Και λέω «παιδιά, δεν είμαστε ένα κεφάλι, δηλαδή προχωρήστε λίγο παρακάτω. Έχουμε συναισθήματα, έχουμε τις αξίες μας, τις αρχές μας, έχουμε τις κοινωνικές δεξιότητες…

Και πάω για να δείτε λίγο και τη σύνδεση σε ένα θέμα που το είχα θίξει και την προηγούμενη φορά που είναι ο φανατισμός, ο ρατσισμός. Πάρα πολλά κείμενα αναφέρονται στα ψυχολογικά αίτια αυτού του φαινομένου. Για να μην πω ότι η φύση μας οδηγεί εκεί μέσω του ανικανοποίητου, της ανασφάλειας και λοιπά,  έχουμε μια τάση, ειδικά στον ρατσισμό, ας πούμε, να μειώνουμε τους άλλους για να μπορέσουμε εμείς να νιώσουμε την ικανοποίηση και να νιώσουμε την ανωτερότητα. Είναι γνωστό λοιπόν ότι όταν αναλύεται αυτό το θέμα μας λέει ότι ένας άνθρωπος επειδή έχει κενό επειδή έχει πληγωμένο το εγώ  του, επειδή ας πούμε, δεν αισθάνεται καλά μέσα του, επειδή ζει με το φόβο και με την ανασφάλεια έχει ανάγκη από ένα πιάσιμο. Έχει ανάγκη να πιαστεί από κάπου: από έναν ηγέτη, από μια ιδέα, από μια ομάδα. Δεν είναι η ιδέα και η ποιότητά της και το πόσο καλή είναι που θα μου δώσει, ας πούμε, την ασφάλεια και τη σταθερότητα που χρειάζομαι και  την αξία. Είναι το παθιασμένο πιάσιμο. Όσο πιο παθιασμένο είναι το πιάσιμο τόσο περισσότερο δίνω νόημα στη ζωή μου και αντιλαμβάνομαι ότι έχει αξία. Η ρίζα λοιπόν είναι καθαρά ψυχολογική.

 Εντάξει, λέω, λοιπόν εγώ τώρα «πάμε στις λύσεις» όπου υπάρχει ένας γενικός κανόνας στη ζωή ότι πρέπει να βρούμε ποια είναι τα αίτια για να αντιληφθούμε και τι πρέπει να κάνουμε. Πάνω στα αίτια βασίζονται οι λύσεις. Και λέω «εμείς έχουμε καταλάβει τώρα λοιπόν τι φταίει. Έστω, λοιπόν, ότι θέλουμε να βοηθήσουμε έναν φανατισμένο, έστω ότι υπάρχει αυτός στο περιβάλλον μας γύρω μας. Τι πρέπει να κάνουμε;». Και έρχεται η απάντηση μετά από όλο αυτό: «Να του εξηγήσουμε λογικά και να του δείξουμε με λογικά επιχειρήματα ότι αυτό που κάνει είναι  λάθος για να πάψει να το κάνει». Και έχω πάθει εγώ πολλαπλά εγκεφαλικά. Έτσι, κοιτάζω με το ύφος του Αρκά. Δεν βγάζω άκρη με αυτή την απάντηση. Τι γίνεται;  Και λέω «συγγνώμη αν πας σε ένα ναρκομανή και του πεις κάτσε να σου εξηγήσω τις συνέπειες, ας πούμε, από τα ναρκωτικά θα σταματήσει λογικά; Αν πας σε κάποιον που δέρνει τη γυναίκα του και του πεις κάτσε να σου εξηγήσω λογικά, με επιχειρήματα, γιατί το κάνεις αυτό και τι συνέπειες έχει, θα σταματήσει να το κάνει;». Γιατί δεν μπορούμε να καταλάβουμε αυτή την απλή αλήθεια ότι τα πράγματα έχουν μια άλλη βάση, δηλαδή το μόνο που θα μπορούσαμε εδώ να κάνουμε εμείς – δεν μιλάω τώρα, ας πούμε, αν αυτός έχει παραβεί δικαιώματα και οπότε θα επέμβει και ο νόμος- εμείς  αν θέλουμε να βοηθήσουμε τι κάνουμε;- δεν είναι να ρίξουμε περισσότερο λάδι στη φωτιά, δεν είναι να βγάλουμε περισσότερη ένταση, περισσότερο μίσος απέναντι σε αυτόν- αλλά να δείξουμε, αν μπορούμε, με έναν τρόπο εμπιστοσύνη, να πιστέψουμε περισσότερο σε αυτόν. Δηλαδή η λύση είναι να μπορέσει αυτός ο άνθρωπος να πιστέψει κάπως στον εαυτό του, με κάποιο τρόπο να θεραπεύσει τις πληγές του. Γι’ αυτό όσο και αν φαίνεται σε κάποιους ρομαντικό ή ακραίο, σε πάρα πολλά κείμενα η απάντηση, που είναι  η λύση, τέλος πάντων, είναι η αγάπη. Είναι καθετί που θα μπορούσε να μπει μέσα στην έννοια της αγάπης (Θα το κάνουμε ξεχωριστή ενότητα αυτή γιατί είναι πολύ ωραίο θέμα, εκπληκτικό και έχει ενδιαφέρον το πώς έχουμε εκπαιδευτεί σχετικά με την αγάπη και ποιο μπορεί να είναι το πραγματικό της νόημα.) Να μπορέσουμε λοιπόν με ευαισθησία με ενσυναίσθηση, κατανοώντας ότι αυτός ο άνθρωπος ας πούμε, έχει μέσα του ένα τραύμα που τον κάνει να λειτουργεί σαν άγριο θηρίο ή σαν τρελαμένος και να γίνεται φανατισμένος ρατσιστής.

Πρέπει να αντιληφθούμε ποιο είναι το νόημα, οπότε να χτυπήσουμε τη ρίζα του προβλήματος. Αυτό που δεν κατανοούν οι μαθητές εδώ είναι ότι τις περισσότερες φορές ο άνθρωπος λειτουργεί με το ότι δεν θέλω να με πείσεις. Με το «ου με πείσεις καν με πείσεις», δεν θα με πείσεις ακόμα και αν με πείσεις!  Έτσι;  Γιατί δεν θέλω απλά, γιατί είναι αυτό στο οποίο πατάω επάνω. Ό,τι και να είναι αυτό, και λάθος, ας πούμε, είναι το στήριγμά μου, είναι η σωσίβια λέμβος, είναι αυτό που έχω ανάγκη. Άρα λοιπόν κάτι άλλο πρέπει να συμβεί για να μπορέσει να φύγει από αυτή την ανάγκη από αυτή την εξάρτηση, όχι σε σχέση με τη λογική και με τα επιχειρήματα όλων αυτών. Το ερώτημα που προκύπτει από όλη αυτή την ανάλυση είναι:  Γιατί οι μαθητές δεν το καταλαβαίνουν; Επειδή το συναντώ πολύ συχνά λοιπόν, το έχω θέσει αυτό το ερώτημα στο γιατί δεν αντιλαμβάνονται τι είναι αυτό που διαβάζουν.

Η πρώτη απάντηση που δίνω σε αυτό είναι ότι είναι κάτι άγνωστο. Και ο εγκέφαλος όταν δεν γνωρίζει κάτι, δεν το ξέρει, δεν το λαμβάνει, δεν το βλέπει, δεν  λειτουργούν ούτε οι αισθήσεις. Οπότε αυτό δεν το ακούει, δεν το βλέπει έτσι; έχει πατηθεί αυτόματα ένα x ένα delete. Eίναι σαν να μην υπάρχει, τους είναι άγνωστο, είναι αόρατο. Το ίδιο κάνουν και σε μία άγνωστη λέξη που είναι σαν να μην την έχουν διαβάσει. Δε θα σταθούν πάνω εκεί  και θα αναρωτηθούν τι είναι αυτό. Είναι σαν να μη την έχουν διαβάσει και προχωρούν παρακάτω τη σκέψη τους. Μα καλά, θα πει κάποιος, εντάξει βρε παιδί μου δεν το ξέρουν, αλλά  σε αυτή τη φάση, ας πούμε, το εξηγείς και πραγματικά το εξηγώ με όλους τους τρόπους τους δυνατούς, τι παραδείγματα, τι πάθος, τι ξέρω γω, οτιδήποτε σκεφτώ για να περάσει(το νόημα). Δεν περνάει με τίποτα! Και σκέφτομαι: Το έχουμε συναντήσει τόσες φορές εσύ το εξηγείς γιατί δεν το καταλαβαίνουν; Δεν το καταλαβαίνουν γιατί δεν τους αγγίζει, αυτό που έλεγα, ψυχικά δηλαδή η γνώση παραμένει εδώ(στο μυαλό) σε ένα διανοητικό επίπεδο, ας πούμε, οπότε είναι τυπική, επιφανειακή.  Δηλαδή εκείνη τη στιγμή το αντιλαμβάνονται λογικά και την επόμενη στιγμή το έχουν ξεχάσει, όπως γίνονται με τόσα άλλα πράγματα που μαθαίνουμε, όπως γίνεται με όλα αυτά που μαθαίνουμε στο σχολείο. Που τα μαθαίνουμε πάρα πολύ καλά, πηγαίνουμε ανταποκρινόμαστε, γράφουμε στις εξετάσεις και μετά, ας πούμε, από δύο μέρες; μια εβδομάδα; ένα μήνα; Δεν υπάρχει τίποτα απολύτως. Έχουν διαγραφεί. Οπότε δεν είναι κάτι που τους αγγίζει εσωτερικά στο να μπορέσουν ακριβώς να συγκλονιστούν.  Να πουν τι είναι αυτό ρε συ; Δεν το έχω ξανασκεφτεί… τι γίνεται τώρα; Τι μαθαίνω;  Ποια είναι η σύνδεση; Κάτσε, ουάου! Κάτι βρίσκω εδώ! Κάτι γίνεται! Εάν δεν νιώσεις αυτό το πράγμα και μείνεις σε ένα τυπικό επίπεδο, μόνο διανοητικό, μετά από λίγο, ας πούμε, το ξανασυναντάμε και είναι πάλι άγνωστο. Και  τα λέμε πάλι από την αρχή.

 Το ερώτημα επίσης που θα τεθεί εδώ πέρα είναι, γιατί ρε παιδί μου είναι κάτι άγνωστο; Δηλαδή, γιατί τελικά δεν γνωρίζουν τίποτα από το ψυχικό κόσμο; Και θα απαντήσω ευθέως ότι έτσι είναι προσανατολισμένη όλη η κοινωνία. Γιατί και τα πρότυπα που περνάνε είναι τα πρότυπα που έχουν να κάνουνε με υλισμό, με νούμερα, με τη ψυχρή λογική. Πάντως, σίγουρα πρότυπο δεν είναι ο ψυχικά ισορροπημένος, δεν είναι ο συναισθηματικά ώριμος. Είναι εξαφανισμένος αυτός. Μέσα σε αυτά τα πρότυπα λοιπόν και στο πώς κινείται η κοινωνία, έχουν συγχρονιστεί οι φορείς αγωγής και παιδείας με πρωταρχικό ας πούμε, θα βάλω το σχολείο. Η εκπαίδευση, όπως έχουμε ξαναπεί και πάλι, είναι ψυχρή είναι εξειδικευμένη, στηρίζεται στην παπαγαλία, στηρίζεται σε μια στεγνή διανόηση, που δεν έχει μέσα ούτε συμμετοχή, ούτε δημιουργία, ούτε τίποτα από τον άνθρωπο. Αυτό που ενδιαφέρει είναι ένας τεράστιος όγκος ύλης και πληροφοριών που θα δώσουν τα παιδιά κάποιες εξετάσεις, θα πάρουν ένα βαθμό, θα μπουν σε ένα πανεπιστήμιο. Δεν μας ενδιαφέρει αν είναι λειτουργικά αναλφάβητοι. Δεν μας ενδιαφέρει αν είναι ανισόρροποι, δεν μας ενδιαφέρει αν έχουν ένα σωρό ψυχικά προβλήματα, ας πούμε.

 Και γενικότερα σε ένα λαό δεν μας ενδιαφέρει. Δηλαδή μπορεί να βρίσκουμε, ξερω γώ, το επίπεδο προόδου και ανάπτυξης, παρά το ότι κατεβάζουν, ας πούμε, τα αντικαταθλιπτικά με τις χούφτες. Έτσι, δεν υπολογίζουμε τον παράγοντα της ψυχικής ισορροπίας που και της ευτυχίας του ανθρώπου, που μπορεί να τρέχουν όλοι σαν τους τρελούς και δεν ξέρω και εγώ σε τι κατάσταση είναι οι άνθρωποι, αλλά υπάρχει βαθμός ανάπτυξης! Δεν ξέρω. Πού είναι αυτή η ανάπτυξη; Εν πάση περιπτώσει σε ποιο επίπεδο είναι; Έτσι, επανέρχομαι στο σχολείο δεν υπάρχει και μέσα η τέχνη,  η ευαισθησία,  δεν υπάρχει εκεί μέσα το σύνολο της προσωπικότητας του ανθρώπου, δεν υπάρχει ο σεβασμός,  δεν υπάρχει η δημοκρατικότητα, που πρέπει να αναπτυχθεί, για να μπορέσουμε να λειτουργήσουμε μέσα σε μια κοινωνία ανθρώπινα. Όλα αυτά είναι ξεχασμένα.

 Μέσα σε όλο αυτό το σκηνικό ας βάλουμε το ρόλο της τεχνολογίας, που παίζει ένα τεράστιο ρόλο. Επίσης ξεχωριστό κεφάλαιο αυτό, για να εστιάσουμε λίγο και να δούμε από πότε ξεκινάνε τα παιδιά να ασχολούνται με την εικόνα, με το κινητό και το τάμπλετ. Νομίζω ότι είναι  εικόνα όλων σας γύρω να είναι ένα παιδί μπροστά από μια οθόνη. Πόσο επικίνδυνο είναι αυτό; Έχω ξαναπεί και πάλι ότι οι επιστήμονες κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου, ακριβώς πάνω σε αυτό. Όχι γιατί η εικόνα και όλα αυτά που παρακολουθούν τα παιδιά μειώνουν την κριτική ικανότητα και τη φαντασία-που φυσικά και τα μειώνουν- αλλά γιατί υπάρχει μια πλήρη αποσύνδεση, αποστασιοποίηση συναισθηματική. Δεν μπορεί ο άνθρωπος να συνδεθεί  μέσα από την απόσταση που δημιουργεί η εικόνα, δεν μπορεί να νιώσει πραγματικά και να βιώσει οτιδήποτε και αν είναι αυτό που παρακολουθεί, δεν μπορεί να είναι πραγματική επικοινωνία, όπως θα ήταν η δια ζώσης, έχει μειωθεί, για να μην  πούμε ότι έχει εξαφανιστεί. Αυτή η ψυχική αποδιοργάνωση, αυτό το άδειασμα το εσωτερικό είναι αυτό, που λένε οι επιστήμονες, ότι με μαθηματική ακρίβεια οδηγεί στη μοναξιά, στην κατάθλιψη, στην αυτοκαταστροφή και στην επιθετικότητα- βία.

Βάζουμε το ερώτημα, τι μπορεί να γίνει; Τι μπορεί να συμβεί για να φύγουν οι νέοι από αυτή την κατάσταση; δηλαδή να μπορούν, ας πούμε, να καταλαβαίνουν, να μπορούν να δώσουν σημασία και σε αυτά που πρέπει να δώσουν.  Στο νούμερο 2 βίντεο, που είχα αναλύσει τις προϋποθέσεις για τη μάθηση, είχα πει ότι χρειάζεται θέληση και απόφαση. Όλα ξεκινάνε από κει. Πρέπει κάποιος να συνειδητοποιήσει βαθιά μέσα του, ποιος είναι, τι θέλει, να έχει ένα κίνητρο, να μπορέσει να δοθεί μία εσωτερική ώθηση για να μπορέσει και η λογική μετά να ακολουθήσει και να κάνει το μυαλό αυτό που πρέπει να κάνει. Όλα μετά δρομολογούνται, εάν μέσα μας είμαστε τοποθετημένοι σωστά. Μπορεί να γίνει αυτό γρήγορα και  άμεσα; Αν είμαστε τυχεροί. Δηλαδή μπορεί να υπάρξει ένας άνθρωπος, μπορεί να υπάρξει μια πράξη, μια φράση η οποία θα λειτουργήσει ως κλειδί που θα μπορέσει αυτό που λέμε να μας ξεκλειδώσει και να ανοίξει ένα άλλο παράθυρο, να κινηθούμε με ένα τελείως διαφορετικό τρόπο.  Συνήθως δεν γίνεται έτσι. Γίνεται σιγά σιγά, βήμα βήμα,  με κόπο, σταθερότητα, συνέπεια, επιμονή. Έτσι χτίζεται, ας πούμε, όλο αυτή η κάτασταση.

 Για αυτό και από την αρχή λέω στους μαθητές μου ότι «δουλέψτε, δεν χρειάζεται κάτι άλλο, δεν χρειάζεται να κυνηγάτε κάτι, απλά δουλέψτε. Το αποτέλεσμα θα έρθει. Μη δίνετε σημασία σε αυτό. Δώστε όμως την ενέργειά σας. Δεν γίνεται να είσαι απέξω, να μη συμμετέχεις και να περιμένεις να γίνουν πράγματα μόνα τους. Δεν χαρίζεται τίποτα σε αυτή τη ζωή. Πρέπει εμείς να τα κερδίσουμε». Οπότε τα παιδιά  αυτό πρέπει να μάθουν: την έννοια της εργασίας και της δουλειάς. Λέω πολύ συχνά ότι αυτός που κερδίζει και πετυχαίνει και στις εξετάσεις και γενικότερα σε ένα οποιοδήποτε στόχο, ας πούμε, και σε μια οποιαδήποτε πρόκληση, δεν είναι ο πιο έξυπνος και ο ταλαντούχος είναι ο πιο δουλεμένος: Ο πιο δουλεμένος και πνευματικά γιατί έχει καθίσει και έχει εξασκηθεί, έχει δουλέψει το ταλέντο του. Και ο δουλεμένος συναισθηματικά, αυτός που μέσα από όλη αυτή την πορεία μπόρεσε, ας πούμε, να  δει τα όριά του, να γνωρίσει καλύτερα τον εαυτό του, να διαχειριστεί τα συναισθήματά του, να μάθει να μην απογοητεύεται, να μην εγκαταλείπει, να βλέπει  τι μπορεί να κάνει καλό,  να κάνει επιλογές, ώστε να κάνει καλό στον εαυτό του, να επιλέγει ανθρώπους που μπορούν να τον βοηθήσουν. Ε, η όλη πορεία έχει να σου δείξει αυτό και για αυτό λέω κάντε εσείς τη δουλειά και μη σας νοιάζει ο τελικός προορισμός στον οποίο τελικά δεν τον ξέρουμε. Δεν  είμαστε θεοί. Εμείς κάνουμε το ανθρωπίνως δυνατό και θα δούμε τι θα μας φέρει η ίδια η ζωή, τι είναι το καλύτερο. Ας εμπιστευτούμε λίγο τη ζωή. Εδώ έρχεται πάλι η εκπληκτική «Ιθάκη»- θα το διαβάσω για να μη χάσω καμιά λέξη και διαλυθεί το ποίημα: «Η Ιθάκη σ’ έδωσε τ’ ωραίο ταξίδι. Χωρίς αυτήν δεν θα βγαινες στον δρόμο[…] Κι αν πτωχική τη βρεις η Ιθάκη δεν σε γέλασε. Έτσι σοφός που έγινες, με τόση πείρα, ήδη θα κατάλαβες οι Ιθάκες τι σημαίνουν.

 Τι λέω, λοιπόν, ως τελευταίες οδηγίες- συμβουλές; Δεν μ’ αρέσει να δίνω συμβουλές, ούτε να κάνω επανάληψη την τελευταία στιγμή.  Ο καθένας ό,τι έχει μάθει έχει μάθει, μέσα σε όλη τη χρονιά. Απλά θυμίζω τρία σημεία. Το ένα είναι θυμήσου ότι δούλεψες. Οπότε αυτό και μόνο σου δίνει δύναμη. Μην υποτιμάς όλα αυτό που έχεις κάνει για να μπορέσεις να πορευτείς σε αυτό το δρόμο. Εντάξει, πρέπει λίγο να νιώσεις ότι αξίζεις πραγματικά, αξίζεις με όλο αυτό που έχεις κάνει.

Δεύτερο: Μην αφήσεις το μυαλό σου να κάνει τερτίπια. Μην το αφήσεις να πηδάει, να κάνει άσχετες σκέψεις, να κάνει συνειρμούς, να βλέπει λάθος νούμερα, να βλέπει, ας πούμε, έννοιες που δεν υπάρχουν. Διάβασε 5 φορές την εκφώνηση. Είσαι κάτι μεγαλύτερο απ’ το μυαλό σου! Να μπορέσεις να το πειθαρχήσεις και να μιλήσεις εκείνη τη στιγμή ψύχραιμα στον εαυτό σου και να πεις: εδώ, κάτσε, σιγά σιγά, δες τα όλα και βγάλε από μέσα σου όλα αυτά που ξέρεις. Και κάνε το καλύτερο δυνατό για σένα!

 Λοιπόν και το τελευταίο και το πιο σημαντικό είναι ζήσε! Ζήσε αυτή τη στιγμή. Νιώσε την απόλαυση της άσκησης που λύνεις και στην έκθεση, πολύ περισσότερο, γιατί είναι καθρέφτης. Έτσι, ζήσε αυτό που γράφεις. Μην αφήνεσαι σε κάτι που είναι μαζικό, είναι ίδιο, είναι ψυχρό, είναι τυπικό. Βάλε πνοή, βάλε νόημα μέσα σε όλα αυτά, βάλε τον εαυτό σου, βάλε εσένα, την προσωπικότητά σου, τη σφραγίδα σου, για να γίνει το γραπτό σου μοναδικό, ξεχωριστό και υπέροχο!

 Κλείνω με δύο αποφθέγματα, το ένα είναι του αγαπημένου μου Καζαντζάκη από την Ασκητική: «Μην καταδέχεσαι να ρωτάς θα νικήσουμε; Θα νικηθούμε; Πολέμα». Και το άλλο είναι του αγαπημένου μου Σολωμού από τους Ελεύθερους Πολιορκημένους.* «Πάντα ανοιχτά, πάντα άγρυπνα, τα μάτια της ψυχής μου».

Σας ευχαριστώ, θα ακολουθήσει και τρίτο μέρος με παραδείγματα για να γίνουν όλα ακόμα περισσότερο κατανοητά. Γεια σας

*Λυπάμαι αλλά έκανα λάθος σ’ αυτό το σημείο γιατί  το ποίημα είναι «Ο Πόρφυρας»

Η ψυχή παντού: ένα κλειδί κατανόησης των κειμένων και του ανθρώπου

Γεια σας, αγαπημένοι φίλοι. Όλα είναι θέμα έκθεσης και σήμερα συνεχίζουμε τη συζήτησή μας από την προηγούμενη φορά, εστιάζοντας στο ίδιο κεντρικό θέμα: την ψυχή.

Για να δείξω πόσο κομβικός είναι ο ψυχικός τομέας και πόσο συχνά αναλύεται, επέλεξα να μην χρησιμοποιήσω δικά μου κείμενα ή αποσπάσματα από την Τράπεζα Θεμάτων, ώστε να μην φανεί ότι κάνω μια υποκειμενική επιλογή. Αντίθετα, βασίζομαι αποκλειστικά στα επίσημα σχολικά βιβλία της Β’ και Γ’ Λυκείου. Ας δούμε, λοιπόν, πώς οι ίδιοι οι συγγραφείς αναδεικνύουν την ψυχή ως το θεμέλιο της ανθρώπινης ύπαρξης και αντίστασης.

Η Παγίδα της Εικόνας και ο Ψυχικός Εγκλωβισμός

Ξεκινώντας από το κείμενο «Τεχνική και Εκπαίδευση» της Β’ Λυκείου, ο συγγραφέας αναλύει τους κινδύνους της τεχνολογίας για τον πνευματικό πολιτισμό, εστιάζοντας στον ρόλο της εικόνας. Το επιχείρημά του είναι αποκαλυπτικό: «…Η εικόνα που με τα σύγχρονα τεχνικά μέσα προσφέρεται έντονα και αλλεπάλληλα στην κατ’ αίσθηση αντίληψη […] αγγίζει άμεσα τη συγκινησιακή σφαίρα της ψυχής και το βάθος της προσωπικότητας, παραμερίζοντας την κρίση και τη συνειδητή βούληση. Έτσι, αποκτά μυστηριώδη δύναμη πάνω στο θυμικό του ανθρώπου και μπορεί να έχει βαθιά επίδραση στον ψυχικό του κόσμο».Η ζημιά είναι διπλή: από τη μία συνηθίζουμε στα έτοιμα υποκατάστατα χάνοντας την ικανότητα να παρατηρούμε την πραγματικότητα, και από την άλλη εγκλωβιζόμαστε σε μια πλασματική ζωή». Αυτός ο τομέας είναι καθαρά ψυχικός.

ΟΙ Υποσυνείδητες Κακώσεις της Ιστορίας και η Εξουσία

Στο επόμενο κείμενο, «Κράτος και Νεοέλληνες», γραμμένο από τον Ε. Π. Παπανoύτσο το μακρινό 1948 –και όμως τόσο σοκαριστικά επίκαιρο–, αναλύεται η εχθρότητα του Έλληνα απέναντι στο κράτος. Η ρίζα του προβλήματος εντοπίζεται στα βιώματα της Τουρκοκρατίας, όπου το κράτος ταυτίστηκε με τον δυνάστη: «…Το κρυφό μίσος με τα ψυχικά επακόλουθά του είναι πολύ πιο επικίνδυνο από τη φανερή αντίθεση […]. Συμπνιγόμενο από το φόβο τρέφεται από την καταπίεσή του και αφήνει στα σκοτεινά στρώματα της ψυχής λασπερά κατακάθια που δεν εξαλείφονται». Μάλιστα, η ψυχολογία εξηγεί έναν παράδοξο μηχανισμό: όταν ο πολίτης με αυτές τις υποσυνείδητες κακώσεις παίρνει μια παραμικρή εξουσία, μεταβάλλεται αμέσως σε «σατράπη», παίζοντας τον ρόλο του ειδώλου που κάποτε φοβόταν. Αυτή την ψυχολογική και υποσυνείδητη ερμηνεία οι μαθητές δυσκολεύονται πολύ να την αντιληφθούν, και πάνω σε αυτή στεκόμαστε ώρες για να την εξηγήσουμε.

Όταν το «Είναι» Επαναστατεί: Η Αυθεντική Αντίσταση

Πηγαίνοντας στη Γ’ Λυκείου και στο απόσπασμα από τον «Ρινόκερο» του Ιονέσκο (Θέατρο του Παραλόγου), βλέπουμε τον ήρωα, τον Μπερανζέ, να στέκεται μπροστά σε ένα αφανισμένο, μαζικό πλήθος και σε έναν ηγέτη-προπαγανδιστή. Ο ήρωας καταφέρνει να αντισταθεί στη «μαζική θύελλα». Πώς; Όπως σημειώνει ο Ντενί ντε Ρουζμόν, εκείνη τη στιγμή δεν αντιστεκόταν η σκέψη του, ούτε του έρχονταν επιχειρήματα: «όλο το “είναι” του, όλη του η “προσωπικότητα” επαναστατούσε». Ο στοχασμός θα έρθει αργότερα για να υποστηρίξει αυτή την «απάντηση μιας ψυχής».

Όταν ρωτάω τους μαθητές τι έσωσε τον ήρωα, η μόνιμη απάντησή τους είναι: «η κριτική ικανότητα και τα επιχειρήματα». Κι όμως, το κείμενο λέει ξεκάθαρα το αντίθετο! Δεν είναι η ψυχρή λογική· είναι το «μέσα» σου που μιλάει.

Το Κρυμμένο Κλειδί της Αλυσίδας μας

Στο κείμενο «Μηχανισμός Εξανδραποδισμού» (υποδούλωσης) μέσω της διαφήμισης και του καταναλωτισμού, διαβάζουμε ότι ο σύγχρονος άνθρωπος δεσμεύεται ψυχολογικά. Η ικανοποίηση των νέων ανέσεων γίνεται ο κεντρικός πόλος του ψυχικού βίου (μια έννοια που οι μαθητές καλούνται να αναλύσουν σε παράγραφο).

Ο άνθρωπος του 20ού και 21ου αιώνα πίστευε ότι η μόρφωση θα τον απελευθερώσει. Όμως, όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται, «αλλού έχουν κρύψει το κλειδί της αλυσίδας του». Και το κλειδί βρίσκεται στην ψυχή του. Η μόρφωση μπορεί επίσης να ελεγχθεί από την προπαγάνδα. Γι’ αυτό, κάποιοι άνθρωποι με επίγνωση ξεσηκώνονται και «καλούν σε συναγερμό τις ψυχές». Δεν λέει ότι καλλιεργούν τη λογική. Αυτός είναι και ο ρόλος της τέχνης: απευθύνεται στο συναίσθημα, γι’ αυτό είναι πιο δυνατή.

«Σέβομαι, Άρα Υπάρχω»

Ο Άλμπερτ Σβάιτσερ, ο σπουδαίος γιατρός και ιδρυτής του Ερυθρού Σταυρού, σε ένα υπέροχο κείμενό του, επανατοποθετεί το θεμέλιο της ζωής απέναντι στο γνωστό «σκέφτομαι, άρα υπάρχω» του Ντεκάρτ. Η σκέψη από μόνη της μπορεί να είναι αφηρημένη ή ακόμη και καταστροφική. Ως θεμέλιο, ο Σβάιτσερ βάζει τον σεβασμό: «Είμαι ζωή που θέλω να ζήσει, πλαισιωμένη από ζωή που θέλει να ζήσει».  Όλα ξεκινούν από μια εσωτερική βούληση, από το συναίσθημα της ευθύνης, την αγάπη, την αυταπάρνηση και τη συμπόνια. Αυτές οι έννοιες αποτελούν μια κοινή αλήθεια, κι όμως, οι μαθητές δυσκολεύονται να τις δουν. Όταν αναλύουν την έννοια «άνθρωπος», τον βλέπουν σαν ένα «ξερό κεφάλι» – μόνο κρίση, γνώση και σκέψη. Ξεχνούν ότι έχουμε αξίες, αρχές, συναισθήματα και κοινωνικές δεξιότητες.

Η Ψυχολογική Ρίζα του Φανατισμού και το «Λάθος» της Λογικής

Το ίδιο πρόβλημα συναντάμε στην ανάλυση του ρατσισμού και του φανατισμού. Τα αίτια είναι καθαρά ψυχολογικά: το εσωτερικό κενό, το πληγωμένο «εγώ», ο φόβος και η ανασφάλεια οδηγούν τον άνθρωπο στο να μειώνει τους άλλους για να νιώσει ανώτερος. Έχει ανάγκη από ένα παθιασμένο «πιάσιμο» από μια ιδέα ή έναν ηγέτη για να δώσει νόημα στη ζωή του.

Όταν ρωτάω τους μαθητές: «Πώς θα βοηθήσουμε έναν φανατισμένο;», η απάντηση είναι σταθερά: «Θα του εξηγήσουμε με λογικά επιχειρήματα ότι κάνει λάθος». Δηλαδή αν παμε σε έναν ναρκομανή ή σε έναν άνθρωπο που κακοποιεί, θα σταματήσει επειδή του αναλύσαμε λογικά τις συνέπειες; Ο φανατισμένος λειτουργεί με το «ου με πείσεις, καν με πείσεις». Η ιδέα του, ακόμα και λάθος, είναι η σωσίβια λέμβος του.

Η λύση δεν είναι να ρίξουμε λάδι στη φωτιά με περισσότερο μίσος, αλλά να θεραπεύσουμε το τραύμα του. Όσο ρομαντικό κι αν ακούγεται, η απάντηση σε πολλά κείμενα είναι η αγάπη, η ενσυναίσθηση και η ευαισθησία.

Γιατί οι Μαθητές Δεν Καταλαβαίνουν;

Το ερώτημα είναι εύλογο: Γιατί οι νέοι δεν αντιλαμβάνονται τον ψυχικό κόσμο στα κείμενα;

1. Είναι κάτι εντελώς άγνωστο: Όταν ο εγκέφαλος δεν γνωρίζει κάτι, πατάει αυτόματα ένα “delete”. Η πληροφορία γίνεται αόρατη, όπως μια άγνωστη λέξη που την προσπερνάμε χωρίς να αναρωτηθούμε.
2. Η γνώση μένει επιφανειακή: Ακόμα κι όταν υπάρχει αναλυτική και παραστατική εξήγηση, η γνώση παραμένει σε ένα στεγνό διανοητικό επίπεδο. Δεν τους αγγίζει ψυχικά. Το μαθαίνουν τυπικά, γράφουν στις εξετάσεις και μετά από λίγο καιρό έχει διαγραφεί, έχει ξεχαστεί. Αν δεν υπάρχει εσωτερική συναισθηματική σύνδεση, η γνώση δεν ριζώνει.

Κοινωνία, τεχνολογία και εκπαίδευση: υπεύθυνοι για την παραμέληση της ψυχής

Αυτή η άγνοια είναι αποτέλεσμα του προσανατολισμού της κοινωνίας μας, η οποία προβάλλει ως πρότυπα τον υλισμό, τους αριθμούς και την ψυχρή λογική. Ο ψυχικά ισορροπημένος και ο συναισθηματικά ώριμος άνθρωπος δεν αποτελεί πρότυπο.

Το σχολείο έχει συγχρονιστεί με αυτό: μια εκπαίδευση ψυχρή, εξειδικευμένη, βασισμένη στην παπαγαλία και σε έναν τεράστιο όγκο ύλης. Ενδιαφέρει μόνο ο βαθμός και η εισαγωγή στο πανεπιστήμιο. Δεν ενδιαφέρει αν οι μαθητές είναι λειτουργικά αναλφάβητοι ή γεμάτοι ψυχικά προβλήματα.. Η τέχνη, η ευαισθησία, ο σεβασμός και η δημοκρατικότητα έχουν ξεχαστεί στους κόλπους της εκπαίδευσης.

Σε αυτό προστίθεται και ο ρόλος της τεχνολογίας. Τα παιδιά απορροφώνται από τις οθόνες από την νηπιακή ηλικία. Οι επιστήμονες κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου όχι μόνο για τη μείωση της κρίσης, αλλά για την πλήρη συναισθηματική αποστασιοποίηση. Η εικόνα δημιουργεί απόσταση, εξαφανίζει την πραγματική επικοινωνία και οδηγεί με μαθηματική ακρίβεια στη μοναξιά, την κατάθλιψη και τη βία.

Ο Δρόμος προς την Αλλαγή: Η Έννοια του «Δουλεμένου» Ανθρώπου

Πώς θα βγουν οι μαθητές από αυτή την κατάσταση; Όπως είχα πει και στο βίντεο για τις προϋποθέσεις της μάθησης, όλα ξεκινούν από τη θέληση και την απόφαση. Χρειάζεται ένα εσωτερικό κίνητρο για να ακολουθήσει μετά η λογική. Αυτό σπάνια γίνεται μαγικά ή απότομα· χτίζεται σιγά-σιγά, με κόπο, συνέπεια και επιμονή. Στη ζωή δεν χαρίζεται τίποτα, πρέπει να το κερδίσουμε. Γι’ αυτό λέω πάντα στους μαθητές μου: «Δουλέψτε και μη σκέφτεστε το αποτέλεσμα, η ενέργειά σας μετράει».

Αυτός που πετυχαίνει στις εξετάσεις και στη ζωή δεν είναι απαραίτητα ο πιο έξυπνος, αλλά ο πιο δουλεμένος:

• Πνευματικά δουλεμένος: Αυτός που έχει εξασκηθεί και έχει κοπιάσει.
• Συναισθηματικά δουλεμένος: Αυτός που έμαθε τα όριά του, διαχειρίζεται τα συναισθήματά του, δεν εγκαταλείπει στην απογοήτευση και κάνει επιλογές που του κάνουν καλό.

Κάντε τη δουλειά και εμπιστευτείτε τη ζωή. Όπως λέει και ο Καβάφης στην υπέροχη Ιθάκη του:

«Η Ιθάκη σ’ έδωσε τ’ ωραίο ταξείδι.

Χωρίς αυτήν δεν θά βγαινες στον δρόμο. […]

Έτσι σοφός που έγινες, με τόση πείρα,

ήδη θα το κατάλαβες οι Ιθάκες τι σημαίνουν».

Τρία τελευταία σημεία υπενθύμισης για τις Εξετάσεις

1. Θυμήσου ότι δούλεψες: Αυτό και μόνο σου δίνει δύναμη. Μην υποτιμάς την προσπάθειά σου. Αξίζεις πραγματικά.
2. Μην αφήνεις το μυαλό σου να κάνει τερτίπια: Μην επιτρέπεις άσχετους συνειρμούς και πανικό. Διάβασε  και σκέψου πειθαρχημένα. Είσαι κάτι μεγαλύτερο από το μυαλό σου!
3. Ζήσε τη στιγμή: Νιώσε την απόλαυση της άσκησης και του γραψίματος. Η έκθεση είναι ο καθρέφτης σου. Βάλε πνοή, νόημα, την προσωπικότητα και τη σφραγίδα σου για να γίνει το γραπτό σου μοναδικό.

Κλείνω με δύο αγαπημένα αποφθέγματα. Το πρώτο, του Νίκου Καζαντζάκη από την Ασκητική:

«Μην καταδέχεσαι να ρωτάς: Θα νικήσουμε; Θα νικηθούμε; Πολέμα!»

Και το δεύτερο, από τον Πόρφυρα του Διονύσιου Σολωμού:

«Πάντα ανοιχτά, πάντα άγρυπνα, τα μάτια της ψυχής μου».