Γεια σας φίλοι αγαπημένοι,  χρόνια και ζαμάνια. Ο λόγος που άργησα να κάνω βίντεο είναι και το θέμα που θα συζητήσουμε σήμερα. Θέμα ύψιστης σημασίας. Μας αφορά όλους. Από κει αρχίζουν και εκεί τελειώνουν τα πάντα. Το βασικό αίτιο για όλα τα προβλήματα και η βασική λύση. Είναι πάντα διαχρονικό. Αλλά είναι και επίκαιρο. Και δεν είναι άλλο από την ψυχή του ανθρώπου. Ο λεγόμενος ψυχικός συναισθηματικός τομέας.

Τι είναι αυτός; Τι εμπεριέχει; Εμπεριέχει τα συναισθήματα, όπως είναι γνωστόν, (τώρα αν δεν ξέρουμε ποια είναι συναισθήματα, είναι άλλο κεφάλαιο αυτό. Παρακάτω θα τα πούμε και  μέσα από την ανάλυση, θα φανούν και κάποια συναισθήματα) και τα ασυνείδητα συναισθήματα και όλο αυτό που πολύ συχνά λέμε το ασυνείδητο. Τι έχει μέσα αυτό το ασυνείδητο που εδράζει εκεί στο χώρο της ψυχής; Τι εμπεριέχεται εκεί; Φόβοι και ανασφάλειες από την παιδική ηλικία, κατάλοιπα, απωθημένα, ανεκπλήρωτες επιθυμίες και ανάγκες, μνήμες και βιώματα, τραυματικές εμπειρίες, παρορμήσεις και ένστικτα, και συμβολικές εικόνες και αρχέτυπα. Όλα αυτά μαζί. Όλα αυτά τα οποία όπως το λέει και η λέξη δεν γίνονται συνειδητά,  δεν είναι αντιληπτά από τη λογική, όμως αυτά είναι εκεί. Δουλεύουνε και  επηρεάζουν όλες τις επιλογές, τις αποφάσεις μας, τη δράση μας, τις κινήσεις μας και γενικότερα όλη τη ζωή μας.

Θα στηριχτώ λιγάκι στο χώρο της επιστήμης, για να δούμε λίγο πιο καθαρά τι γίνεται με την ψυχή και πώς ισχύει αυτό που λέμε ότι επηρεάζει τα πάντα. Τι μας λέει λοιπόν η ψυχολογία; Ότι οι βάσεις για την προσωπικότητά μας, για αυτό που θα είμαστε γενικότερα στη ζωή μας μπαίνουν στα 7 πρώτα χρόνια της ζωής μας. Στα 7 πρώτα χρόνια! Έχει ξεκινήσει δε αυτή η επιρροή προγεννητικά από την κοιλιά της μητέρας μας. Το τι βιώνουμε εκεί, που δεν το καταλαβαίνουμε φυσικά, αλλά κάπως έχει περάσει μέσα μας βάσει της χημείας, για αυτό και λέμε στις εγκυμονούσες να είναι ήρεμες, να μην αγχώνονται, να ακούνε, ας πούμε, ωραία μουσική να χαϊδεύουν την κοιλιά τους, γιατί όλο αυτό με ένα τρόπο περνάει μέσα και στο έμβρυο.

 Τώρα, το πιο καθοριστικό έτος είναι το πρώτο έτος για όλη μας τη ζωή. Σε αυτό το έτος, λοιπόν, τι γίνεται; Συντελείται αυτή η ίδια η γέννηση, το πώς βγαίνουμε από την ασφάλεια της μήτρας, ας πούμε, και πώς συντελείται αυτή η έξοδος και η εκπλήρωση βασικών βιολογικών αναγκών: Η πείνα και το τάισμα, η καθαριότητα του βρέφους, γιατί αισθάνεται, ας πούμε, άβολα και υγρασία και να βρεθεί ένα χέρι εκεί πέρα να μπορέσει να του προσφέρει αυτή την βοήθεια, ή σε κάθε πόνο, ας πούμε, να βρεθεί μια αγκαλιά, μια λύση, τέλος πάντων, για να μπορέσει να ξεπεράσει αυτό το άσχημο που μπορεί να βιώνει το βρέφος. Αυτό λοιπόν θα παίξει ρόλο στην ασφάλεια ή στην ανασφάλεια, στην εμπιστοσύνη που θα έχουμε αργότερα, στη ζωή μας.

 Το επόμενο «μαξιλαράκι» είναι τα τρία έτη. Εκεί πέρα συντελούνται πολύ βασικές λειτουργίες όπως είναι η ανάπτυξη του λόγου, όπως είναι η βάδιση και η αυτονομία κίνησης ή ο έλεγχος των σφικτήρων και ο καθορισμός του εγώ και της βούλησης. Αρχίζει το παιδί να καταλαβαίνει, ας πούμε ότι κάτι θέλει το ίδιο και εκφράζεται. Οπότε είναι πολύ βασικές λειτουργίες. Πάλι ο τρόπος που θα συντελεστούν όλα αυτά και σε ποιο βαθμό θα συντελεστούν, θα παίξει ρόλο στην μετέπειτα ζωή μας.

Και το τελευταίο στάδιο είναι από τα 3 μέχρι τα 7 έτη που εκεί έχουμε άλλες σημαντικές διαδικασίες: κάπως φεύγει κιόλας το παιδί από το οικογενειακό πλαίσιο, γιατί εντάσσεται σε ομάδες ή στην οργανωμένη εκπαίδευση, οπότε αρχίζει και μπαίνει στο πλαίσιο των κοινωνικών κανόνων και δημιουργείται επίσης η έννοια της αυτοεικόνας.

Η επιστήμη λέει, λοιπόν, ότι εκεί θα τεθούν οι βάσεις για την προσωπικότητα και μετέπειτα, ανάλογα με τις εμπειρίες, ανάλογα με το περιβάλλον στο οποίο βρισκόμαστε και με την παιδεία που θα πάρουμε, μπορούν να αλλάξουν πράγματα προφανώς, και μέσα από τη βούληση τη δικιά μας, την αυτογνωσία που θα κάνουμε, το τι θέλουμε να συνειδητοποιήσουμε. Αλλά σίγουρα είναι πολύ πιο δύσκολα γιατί  έχουνε μπει οι ράγες πάνω στις οποίες κινείται η ζωή μας και εμείς δεν το καταλαβαίνουμε καν έτσι; Δηλαδή κάπως είναι σαν να γίνονται όλα τα πράγματα, οι σκέψεις μας, οι αντιδράσεις μας, οι ερμηνείες μας αυτόματα. Είναι τηλεκατευθυνόμενα σαν να λέμε από ένα κέντρο. Και είναι το κέντρο του ασυνείδητου που από κει δίνονται οι εντολές. Εμείς δεν το καταλαβαίνουμε και νομίζουμε κιόλας ότι έχουμε σκεφτεί και ότι έχουμε επιλέξει, αλλά τα πράγματα λειτουργούν κάπως αυτόματα. Οπότε είναι πολύ πιο δύσκολο  να καταλάβουμε όλον αυτόν τον μηχανισμό και να θελήσουμε να τον αλλάξουμε.

Έχω σταθεί λιγάκι σε κάποια παραδείγματα για του λόγου το αληθές. Δηλαδή παραδείγματα που έχουν να κάνουν πάλι με το χώρο της επιστήμης και τις έρευνες σε πρώτο επίπεδο. Λοιπόν, είναι σε μία πρώτη φάση  η περίπτωση των εγκληματιών. Βαριές περιπτώσεις τέλος πάντων που έχουν βρεθεί άνθρωποι (serial killers και λοιπά) στην φυλακή και έχουν γίνει έρευνες εκεί πέρα όπου έχει αποδειχθεί ότι η αρχή του κακού ήταν στην παιδική ηλικία, γιατί αυτοί οι άνθρωποι έχουνε δεχτεί πολύ άγρια βία, έχουν δεχτεί εγκατάλειψη, εκμετάλλευση και ούτω καθεξής. Το γνωρίζουμε πολύ καλά αυτό.

Άλλο ένα πιο ήπιο παράδειγμα είναι τα παιδιά των χωρισμένων γονιών. Έχει αποδειχθεί ότι τα παιδιά αυτά στη συνέχεια της ζωής τους, προφανώς, θέλουν να κάνουν οικογένεια και θέλουν να κάνουν μια υγιή και πετυχημένη οικογένεια που να αποφύγουν όσο γίνεται τα λάθη που έκαναν οι γονείς τους και να μην ζήσουν τα παιδιά τους, αυτό που έζησαν οι ίδιοι, που κάποιοι μπορεί να το έχουν ζήσει και πολύ έντονα και πολύ τραυματικά και λοιπά. Δεν θέλουν, λοιπόν, αυτό το πράγμα να επαναληφτεί. Λογικό είναι.  Οι έρευνες δείχνουν ότι σε ένα πολύ μεγάλο ποσοστό θα κάνουν μια οικογένεια που επίσης θα οδηγηθεί στο χωρισμό. Και αυτό γίνεται γιατί όσο και να θέλουν και να το λένε λογικά, μέσα τους αυτό που είναι καταγραμμένο δεν ευνοεί για κάτι τέτοιο, γιατί δεν έχει καταγραφεί στο ασυνείδητο η αγάπη, ο αλληλοσεβασμός, το νοιάξιμο, η στήριξη, υπομονή, που δείχνει, ας πούμε, ο ένας στον άλλον μέσα σε ένα ζευγάρι.  Δεν είναι καταγεγραμμένο αυτό. Είναι κάτι άλλο που οδηγεί, λοιπόν, σε αυτόν τον χωρισμό.

 Άλλη μία περίπτωση, μας λέει η επιστήμη, είναι σε σχέση με το τραύμα ή την κακοποίηση που μπορεί να έχει υποστεί ένα παιδί. Και εκεί πέρα έχουν δει, λοιπόν πάλι με έρευνες, ότι αυτό μετέπειτα στη ζωή του ανθρώπου παίρνει δύο κυρίως δρόμους, ακραίους και λανθασμένους. Πάλι το μέτρο, η μέση είναι το καλό σενάριο ας πούμε, που είναι όμως το δύσκολο να συμβεί. Συνήθως γίνονται, λοιπόν, αυτά τα δύο ακραία. Ποια είναι αυτά; Ή που αυτός ο άνθρωπος θα παραμείνει στη θέση του θύματος, δηλαδή σε όλη του τη ζωή θα έλκει ανθρώπους και θα τους δίνει, αυτό που είχαμε πει, τα κλειδιά, για να του φέρονται με υποτίμηση, αδιαφορία, βία και ούτω καθεξής, δηλαδή θα επαναλαμβάνει αυτό το αρχικό σκηνικό που έχει δεχτεί για όλη τη ζωή. Ή που θα αλλάξει στρατόπεδο και θα πάει στη θέση του θύτη. Οπότε αυτό που έχει υποστεί είναι σαν να αναζητά την ευκαιρία να ισοφαρίσει μέσα του, να πάρει ένα είδος εκδίκησης, δεν το καταλαβαίνει βέβαια, και να κάνει το ίδιο μετά, ας πούμε, στους άλλους. Οπότε θα αναζητά τον πιο αδύναμο, που θα είναι το παιδί του, η γυναίκα, ο υπάλληλός του, ο μετανάστης, δεν ξέρω ποιος θα είναι αυτός ο αδύναμος, για να κάνει ό,τι του κάνανε, με έναν τρόπο.

 Αυτό το ίδιο σενάριο, που είπα τώρα, από θύμα θύτης, ας πούμε, είναι κάτι που το συναντάμε πολύ συχνά στη ζωή. Ας πάρουμε την περίπτωση του στρατού που από «στραβάδι» ας πούμε, είναι αυτός μετά που μοιράζει τα καψόνια. Στην εργασία, αυτός που έχει δεχτεί την εκμετάλλευση και τη «σφαλιάρα» να το πούμε έτσι, μόλις πάρει μία θέση γίνεται ο πιο στυγνός εκμεταλλευτής. Και στην πολιτική αυτός που είναι εξουσιαζόμενος και έχει καταπιεστεί, όταν παίρνει την εξουσία, όταν και μόλις την πάρει, γίνεται ο πιο σκληρός δυνάστης και εξουσιαστής. Θυμίζω, επίσης, στη Χούντα ότι οι πιο σκληροί βασανιστές ήταν από το χώρο των βασανιζόμενων και των κρατουμένων.

Και άλλο ένα παράδειγμα, που δείχνει λιγάκι πώς λειτουργεί αυτό το ασυνείδητο, είναι στην εποχή Απαρτχάιντ στην Αμερική με το ρατσισμό απέναντι στους μαύρους. Ποιοι νομίζετε μέσα στην κοινωνία ήταν αυτοί οι πιο σκληροπυρηνικοί ρατσιστές, οι πιο φανατισμένοι και οι πιο εμμονικοί απέναντι στους μαύρους; Οι άστεγοι! Αυτοί που είχαν δεχτεί το μέγιστο κοινωνικό ρατσισμό ήταν αυτοί λοιπόν που το αναπαρήγαγαν αυτό το ίδιο στους μαύρους γιατί «επιτέλους βρέθηκαν κάποιοι που είναι πιο κάτω από εμάς». Αυτή είναι η λογική. Το ίδιο δεν γίνεται και στη φυλακή; Έχουμε συναντήσει, ας πούμε, λέω σχηματικά, ο καλύτερος εκεί να έχει σκοτώσει τη μάνα του, και όμως θα επιτεθούν, ας πούμε, σε κάποιον άλλον, γιατί “εσύ είσαι χειρότερος, γιατί εσύ βίασες παιδί”. Έτσι; Οπότε το έχουμε δει πάρα πολλές φορές να γίνεται αυτό.

Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις που αναφέραμε τώρα, δεν υπάρχει λογική, δεν υπάρχει συνείδηση τι γίνεται, δεν μπορεί κάποιος να καταλάβει, ας πούμε, τη σύνδεση. Για παράδειγμα, αν κάποιος δέρνει το παιδί του, δεν μπορεί να καταλάβει ότι μπορεί να το έχει υποστεί ο ίδιος. Θα σου το εξηγήσει, έχει λόγους: γιατί δεν με ακούει, γιατί κινδυνεύει, γιατί εγώ έχω πει αυτό και κάνει το αντίθετο. Αυτή εδώ πέρα είναι μία ασύλληπτη παγίδα, γιατί ο άνθρωπος θα χρησιμοποιήσει το μυαλό του για να μπορέσει αυτό που κάνει να το στηρίξει και να μπορέσει να το δικαιολογήσει στη συνείδησή του. Γι’ αυτό είναι και πολύ δύσκολο να σταματήσει. Γιατί με το μυαλό του, με έναν τρόπο, το έχει δικαιολογήσει. Έχει βρει τους λόγους. Και εδώ, επίσης, τώρα η παγίδα είναι ότι όσο πιο έξυπνος είναι κάποιος, τόσο πιο τέλεια επιχειρήματα, πολύ καλούς λόγους θα έχει βρει γιατί το κάνει αυτό και θα έχει γίνει και ιδεολογία κιόλας. Δηλαδή θα λέει και «μπράβο μου κιόλας που το κάνω». Οπότε το μυαλό αντί να το χρησιμοποιήσει κάποιος για να δει όλο αυτό το μηχανισμό και να σταματήσει αυτή την κατάσταση, στην ουσία, ας πούμε, την ενισχύει και συνεχίζει.

 Άλλο ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα για να καταλάβουμε αυτό πάλι, την έννοια του ασυνειδήτου, είναι η προπαγάνδα. Όλο το σύστημα, η εξουσία, αυτό που λέμε, τα μέσα ενημέρωσης αν δεχτούμε ότι πολλές φορές λειτουργούν ως όργανα προπαγάνδας, η διαφήμιση, πού ακριβώς στοχεύουν; Στο να κάμψουν τη βούλησή μας, το ασυνείδητο στοχεύουν, δηλαδή σε επιθυμίες, προσδοκίες, φόβους, ανασφάλειες… Μάλιστα αυτά που είπα τώρα ακριβώς, είναι και το υλικό τους, είναι αυτά που προσπαθούν να εξάρουν στον άνθρωπο, γιατί άμα θα έχω βγάλει όλα αυτά προς τα έξω, μετά μπορώ να σε έχω του χεριού μου. Είναι πολύ πιο εύκολο να σε χαιραγωγήσω. Είναι πολύ πιο εύκολο να σου πουλήσω και λύση. Εκεί πέρα, λοιπόν, στοχεύει η προπαγάνδα: στο ασυνείδητο. Είναι γνωστό αυτό, η λεγόμενη πλύση εγκεφάλου. Και από εκεί βγαίνει η ετυμολογία της λέξης propagare, από το λατινικό, που σημαίνει μοσχεύω, φυτεύω, διαδίδω. Είναι ολόκληρη επιστήμη στο πώς θα φυτέψεις μέσα στον εγκέφαλο μία ιδέα, ξέρω εγώ, ένα πρότυπο, έναν τρόπο ζωής, ό,τι είναι αυτό εν πάση περιπτώσει για να χειραγωγήσεις και να στρέψεις όχι έναν μόνο αλλά ολόκληρη τη μάζα, εκεί που θες. Είναι ολόκληρη επιστήμη αυτό το «φύτεμα» και το έχουμε συναντήσει έτσι σε πολύ πιο απλές εκδοχές. Βγαίνει ένα τραγούδι, δεν μας αρέσει, λέμε καλά τι αηδία είναι αυτό και μετά από λίγο έχει περάσει μέσα μας και το τραγουδάμε.

 Αν δεν μας κάνουν όλα αυτά τα παραδείγματα, υπάρχει μία πιο απλή λύση: να κοιτάξουμε τους εαυτούς μας, πάντα το λέω αυτό, και να κοιτάξουμε και τους ανθρώπους, έτσι πολύ κοντινά μας που υπάρχουν γύρω μας. Πόσοι από εμάς δεν έχουμε κατηγορήσει τους γονείς μας για συγκεκριμένες συμπεριφορές και διαπιστώσαμε, άλλοι νωρίς -οι τυχεροί- και άλλοι πολύ αργά ίσως, ότι επαναλαμβάναμε για πάρα πολύ καιρό τις ίδιες συμπεριφορές, για να μην πω ότι έχουμε γίνει ίδιοι και απαράλλαχτοι. Εγώ το έχω ακούσει και από πάρα πολλούς γονείς που ως παιδιά είχαν υποστεί κάτι, αυτό που λέγαμε, και μετά διαπιστώσανε, συνειδητοποίησαν ότι κάναν αυτά τα ίδια, που τους ενοχλούσαν, στα δικά τους παιδιά. Πόσες φορές δεν έχουμε πει εμείς γύρω μας, «θα το κάνω αυτό», «είναι ανάγκη να ξεκινήσω αυτό», και κάνουμε ακριβώς τα αντίθετα ή δεν γίνεται ποτέ; Πόσες φορές λέει κάποιος «θα το σταματήσω αυτό», «τέρμα με αυτό» γιατί καταλαβαίνει ότι είναι βλαβερό αλλά συνεχίζει ακατάπαυστα; Πόσες φορές έχουμε δει ανθρώπους να ζητάνε συγγνώμη και να συνεχίζουν το ίδιο λάθος; ή να λένε ευχαριστώ αλλά η όλη στάση τους και οι πράξεις τους να δείχνουν αγνωμοσύνη; Έχουμε δει από την άλλη, πόσες φορές πανέξυπνους ανθρώπους, να κάνουν τις χείριστες επιλογές, να ταλαιπωρούν τους εαυτούς τους, για να μην πω να αυτοκαταστρέφονται. Και πόσες φορές έχουμε δει ανθρώπους, να είναι επίσης έξυπνοι, μορφωμένοι, με όλα, με πτυχία, δεν ξέρω και εγώ, αλλά να φέρονται άθλια, να υποτιμούν τους άλλους ανθρώπους, να τους μειώνουν, να μην δείχνουν σεβασμό, να εξαπατούν ή να εκμεταλλεύονται. Πολλές φορές τα έχουμε δει όλα αυτά, μην πω άπειρες. Γιατί συμβαίνουν όλα αυτά; γιατί γίνονται όλα αυτά; δεν έχουν αυτοί οι άνθρωποι κριτική ικανότητα, δεν έχουν ας πούμε εξυπνάδα, όχι.

Αντίστοιχα, ένας άνθρωπος, που τρώει ανθυγιεινά, τρώει πάρα πολύ -έχετε ακούσει και τον όρο «συναισθηματικό φαγητό»- που πίνει, καπνίζει, παίρνει ουσίες, οδηγεί επικίνδυνα, παραβατεί. Γιατί τα κάνει όλα αυτά; Οι εντολές δίνονται από την ψυχή του, αυτό που συζητάμε και αυτό που καθορίζει κάθε φορά όλα αυτά τα πράγματα που είπαμε είναι ο φόβος, το άγχος, ο θυμός, το πληγωμένο εγώ, η ματαιοδοξία μας, η απληστία μας, γενικότερα τα ένστικτα που μας διαφεντεύουν, η ανάγκη για επιβεβαίωση, η ανάγκη για επιβολή. Αυτά καθορίζουν τις πράξεις μας και τις κινήσεις μας. Από εκεί δίνονται οι εντολές και αυτά κάνουν κουμάντο.

Τι πρέπει να καταλάβουμε λοιπόν τώρα σε αυτό; για να τεθεί αυτό το ερώτημα, που βάζουμε πάντα :ποια είναι η αρχή των πάντων: Η αρχή είναι η ψυχή. Το μυαλό είναι όργανο, πρέπει να καταλάβουμε αυτή τη στιγμή, της καλής ή της κακής βούλησης. Είναι όργανο, είναι εργαλείο. Ανάλογα με το τι έχω μέσα στην ψυχή μου, θα κινηθεί και το μυαλό μου. Εάν υπάρχει μέσα εκεί αυτό που είπαμε φόβος, ανασφάλεια, θυμός, δεν θα μπόρεσω να δω καθαρά τα πράγματα και το μυαλό θα κάνει λάθη. Αυτό είναι που έχουμε δει άπειρες φορές και πολλές φορές έχει τη δύναμη ο άνθρωπος και λέει «όχι», αυτή τη στιγμή δεν μπορώ, δεν είμαι σε θέση, για παράδειγμα να αποφασίσω, θα κάνω λάθος, δεν θα κάνω διάλογο γιατί θα πω πράγματα που δεν θέλω και έχει τη δύναμη ας πούμε αυτό να το σταματήσει. Εκεί έγκειται η διαφορά.

Χρειάζεται καλή πρόθεση, θάρρος, δύναμη, αυτό που πολλές φορές λέγονται εσωτερικά στηρίγματα, ερείσματα, κάτι υπάρχει μέσα μου που με κρατάει, ό,τι κι αν είναι αυτό που μπορεί να ονομάζουμε δύναμη, είναι πίστη; είναι αισιοδοξία; είναι μια χαρά, ας πούμε, ζωής, ό,τι μπορεί να είναι αυτό, για να βάλει το μυαλό μου να σκεφτεί με ένα σωστό τρόπο. Για να σκεφτεί πραγματικά σύμφωνα με το συμφέρον μου, για να σκεφτώ το καλό γενικά του ανθρώπου και να κινηθώ σύμφωνα με αξίες, θέλει πραγματικά δύναμη για να αναλάβει ένας άνθρωπος την ευθύνη, για να μπορεί να βλέπει την αλήθεια, να μπορεί να βλέπει καθαρά τι γίνεται, αλλιώς θα θέλει να του χαϊδεύουν τα αυτιά, θα βλέπει παραμύθια, αυτά που τον βολεύουν, ψευδαισθήσεις. Για να μπορεί να σέβεται, να μπορεί γενικότερα να κινηθεί πάνω στο καλό. Θέλει εσωτερική δύναμη. Εάν δεν υπάρχει αυτό, θα κάνω όχι απλά τα λάθη σε σχέση με το μυαλό, τα λάθη αυτά μεταφράζονται και ηθικά. Δηλαδή θα χρησιμοποιήσω αθέμιτα μέσα, θα λειτουργώ ως αρπαχτικό, θα λειτουργώ ενάντια στον άλλον άνθρωπο και να ανάντια στον ίδιο μου τον εαυτό. Χρειάζεται επίσης αυτοπεποίθηση και εσωτερικά στηρίγματα που λέμε για να μην πετάω τον εαυτό μου, τη ζωή μου στα σκουπίδια και να μην, από την άλλη, περνιέμαι για Θεός και αλαζονεύομαι.  Γι’ αυτό – να το πω λίγο πώς το έχει θέσει εδώ πέρα γιατί είναι εκπληκτικό- ο ανυπέρβλητος Καβάφης, στην ανυπέρβλητη Ιθάκη του, την πολύ γνωστή, έχει πει: τους Λαιστρυγόνας και τους Κύκλωπας, τον άγριο Ποσειδώνα, δεν θα τους συναντήσεις, αν δεν τους κουβανείς μες στην ψυχή σου, αν η ψυχή σου δεν τους στήνει εμπρός σου. Οπότε πρώτα εκεί υπάρχουν (στην ψυχή) και μετά τους φέρνω και με το μυαλό μου και βλέπω δαίμονες, εχθρούς, οτιδήποτε και χάνεται η έννοια της αλήθειας, της πραγματικότητας κλπ.

 Πάει πολύς καιρός που είμαι πάρα πολύ επιφυλακτική απέναντι σε οποιαδήποτε πολύ ωραία ανάλυση και θεωρία και εκλογίκευση λέω πολλές φορές, γιατί κάποτε ας πούμε τα άκουγα και έπεφτε το σαγόνι μου κάτω και έλεγα πω πω τι έχει καταλάβει, τι φοβερό που είναι. Πλέον αναρωτιέμαι πόσο κούφιο είναι αυτό και επιφανειακό, με άλλα λόγια, πόσο έρχεται μέσα από εδώ, απλά μέσα από εδώ(κεφάλι), έτσι; και πόσο μπορεί να είναι λόγια ψυχής και μόνο τότε έχουν νόημα. Και πλέον, ας πούμε, όλοι σας, νομίζω, μπορείτε να το καταλάβετε, πότε κάποιος λέει κάτι και το εννοεί, γιατί φαίνεται ως αύρα ότι έχει περάσει από μέσα του, το έχει βιώσει, έχει περάσει από όλες τις εσωτερικές διεργασίες για να λέει κάτι και πότε απλά ειπώνεται για να ειπώνεται, για εντυπωσιασμό και για οτιδήποτε άλλο. Ο Βιντγκενστάιν επίσης έχει πει ότι όλα τα μεγάλα προβλήματα της ζωής- μην πω και του κόσμου- λύνονται μόνο στο βυθό. Στην επιφάνεια παραμένουν άλυτα. Και στο βυθό βρίσκεται μόνο η ψυχή του ανθρώπου.

 Όλα αυτά, λοιπόν, τώρα που λέμε για την ψυχή και πόσο επηρεάζει τα πάντα λέτε να μην τα γνωρίζουν οι συγγραφείς, οι άνθρωποι των γραμμάτων που έχουν γράψει, ας πούμε, διάφορα κείμενα επιστημονικά, λογοτεχνικά; Φυσικά και τα γνωρίζουν, φυσικά και κάθε ανάλυση έχει να κάνει με αυτό. Ποιο είναι το εντυπωσιακό: ότι ενώ υπάρχει μπροστά μας, τουλάχιστον εγώ αυτό συναντάω με τους μαθητές, οι μαθητές δεν μπορούν να το δουν δεν μπορούν να το αναγνωρίσουν, δεν μπορούν να καταλάβουν τίποτα περί ψυχής, δεν μπορούν να το συλλάβουν ακόμα και όταν αυτά που είπα τώρα τους τα λέω ένα ολόκληρο χρόνο, μπορεί και δύο.

Στο επόμενο επεισόδιο, γιατί έχει περάσει η ώρα, την επόμενη φορά, λοιπόν, θα μιλήσουμε πάνω σε αυτό, με συγκεκριμένα παραδείγματα μέσα από κείμενα ή το σχολικό το βιβλίο, τι λέει και τι δεν καταλαβαίνουν οι μαθητές, το ενδιαφέρον ερώτημα «γιατί δεν το καταλαβαίνουν» και επίσης να δώσουμε λίγη παραπάνω έμφαση στο τι πρέπει να κάνουμε τελικά. Αν η λύση βρίσκεται εκεί, στην ψυχή, πώς ακριβώς θα ξεκινήσει αυτή η λύση μέσα από την ψυχή για όλα μας τα ζητήματα και τα θέματα. Επειδή είπα ότι είναι επίκαιρο λοιπόν, είναι επίκαιρο και για τους μαθητές εν όψει εξετάσεων. Εν όψει γενικότερα προκλήσεων και διαδικασιών στη ζωή, αλλά ας μιλήσουμε και για τις εξετάσεις. Αυτά, σας ευχαριστώ πολύ, τα λέμε την επόμενη βδομάδα. Πρέπει να προλάβουμε πριν την πρώτη μέρα των εξετάσεων να πούμε κάτι για τα παιδιά. Γεια σας.

Η ψυχή του ανθρώπου: ο αόρατος παράγοντας που διαμορφώνει τη ζωή μας

Ο ψυχικός κόσμος και η δύναμη του ασυνειδήτου

Ποια είναι η πραγματική αφετηρία των σκέψεων, των επιλογών και των πράξεών μας; Συχνά πιστεύουμε ότι η λογική και η συνειδητή σκέψη καθορίζουν τη ζωή μας. Ωστόσο, η ψυχολογία και η ανθρώπινη εμπειρία δείχνουν ότι πίσω από κάθε συμπεριφορά δρα ένας βαθύτερος και συχνά αόρατος παράγοντας: η ψυχή του ανθρώπου.

Ο ψυχικός κόσμος δεν περιλαμβάνει μόνο τα συναισθήματα που αναγνωρίζουμε συνειδητά. Περιλαμβάνει επίσης το ασυνείδητο, δηλαδή φόβους, ανασφάλειες, απωθημένα, ανεκπλήρωτες ανάγκες, τραυματικές εμπειρίες, μνήμες, ένστικτα και βαθύτερες επιθυμίες που παραμένουν κρυμμένες από τη συνείδησή μας. Παρότι δεν τις αντιλαμβανόμαστε άμεσα, οι δυνάμεις αυτές επηρεάζουν καθοριστικά τον τρόπο με τον οποίο αντιδρούμε, επιλέγουμε και πορευόμαστε στη ζωή.

Τα επτά πρώτα χρόνια: το θεμέλιο της προσωπικότητας

Η ψυχολογία υποστηρίζει ότι οι βάσεις της προσωπικότητας τίθενται κυρίως κατά τα επτά πρώτα χρόνια της ζωής. Μάλιστα, αρκετοί επιστήμονες θεωρούν ότι η επίδραση του περιβάλλοντος ξεκινά ήδη από την περίοδο της εγκυμοσύνης. Η ψυχική κατάσταση της μητέρας, το άγχος, η ηρεμία και τα συναισθήματά της φαίνεται να επηρεάζουν, με έμμεσο τρόπο, το αναπτυσσόμενο έμβρυο.

Ιδιαίτερα σημαντικό θεωρείται το πρώτο έτος της ζωής. Κατά την περίοδο αυτή διαμορφώνεται η βασική αίσθηση ασφάλειας και εμπιστοσύνης προς τον κόσμο. Ο τρόπος με τον οποίο ικανοποιούνται οι ανάγκες του βρέφους, η ανταπόκριση των γονέων στο κλάμα, στον πόνο ή στην ανάγκη για φροντίδα, αφήνουν βαθιά ψυχικά ίχνη που επηρεάζουν τη μετέπειτα ζωή του.

Εξίσου καθοριστική είναι η περίοδος μέχρι την ηλικία των τριών ετών. Τότε αναπτύσσονται η βάδιση, ο λόγος, η αυτονομία και η πρώτη αίσθηση προσωπικής βούλησης. Το παιδί αρχίζει να ανακαλύπτει τον εαυτό του και να εκφράζει τις δικές του επιθυμίες.

Από τα τρία έως τα επτά χρόνια, το παιδί διευρύνει τον κοινωνικό του κόσμο. Εντάσσεται σε ομάδες, έρχεται σε επαφή με κανόνες και αρχίζει να διαμορφώνει την αυτοεικόνα του. Μέσα από αυτές τις εμπειρίες δημιουργούνται οι πρώτες αντιλήψεις για τον εαυτό, τους άλλους και τη θέση του στον κόσμο.

Αν και η προσωπικότητα μπορεί να αλλάξει αργότερα μέσω της παιδείας, της αυτογνωσίας και της προσωπικής προσπάθειας, οι πρώτες αυτές εμπειρίες λειτουργούν σαν οι «ράγες» πάνω στις οποίες κινείται η ζωή μας.

Όταν το παρελθόν συνεχίζει να καθορίζει το παρόν

Ένα από τα πιο εντυπωσιακά συμπεράσματα της ψυχολογίας είναι ότι ο άνθρωπος συχνά επαναλαμβάνει ασυνείδητα μοτίβα που διαμορφώθηκαν στην παιδική του ηλικία.

Έρευνες πάνω σε βαριές περιπτώσεις εγκληματικότητας έχουν δείξει ότι πολλοί άνθρωποι που οδηγήθηκαν σε ακραίες παραβατικές συμπεριφορές είχαν βιώσει έντονη βία, εγκατάλειψη, κακοποίηση ή εκμετάλλευση κατά τα παιδικά τους χρόνια. Αυτό φυσικά δεν σημαίνει ότι κάθε τραυματισμένο παιδί θα γίνει εγκληματίας, αλλά ότι οι βαθιές ψυχικές πληγές μπορούν να επηρεάσουν δραματικά την εξέλιξη ενός ανθρώπου.

Αντίστοιχα, πολλές μελέτες έχουν δείξει ότι τα παιδιά χωρισμένων γονέων, παρότι συχνά επιθυμούν να δημιουργήσουν πιο σταθερές οικογένειες από εκείνες στις οποίες μεγάλωσαν, παρουσιάζουν αυξημένες πιθανότητες να αντιμετωπίσουν και τα ίδια δυσκολίες στις μελλοντικές τους σχέσεις. Η λογική επιθυμία για αποφυγή των λαθών των γονέων δεν αρκεί πάντοτε για να υπερνικήσει βαθύτερα ψυχικά πρότυπα που έχουν ήδη διαμορφωθεί.

Ο φαύλος κύκλος του θύματος και του θύτη

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το φαινόμενο κατά το οποίο το τραύμα αναπαράγεται μέσα από δύο αντίθετους δρόμους.

Ο πρώτος είναι η παραμονή στον ρόλο του θύματος. Ο άνθρωπος, χωρίς να το συνειδητοποιεί, έλκεται από καταστάσεις και σχέσεις στις οποίες επαναλαμβάνονται η απόρριψη, η υποτίμηση ή η κακομεταχείριση που γνώρισε στο παρελθόν.

Ο δεύτερος είναι η μετάβαση στον ρόλο του θύτη. Το άτομο που υπέστη βία ή καταπίεση μπορεί αργότερα να αναζητήσει ασυνείδητα τρόπους να ασκήσει το ίδιο εξουσία σε πιο αδύναμους ανθρώπους.

Το φαινόμενο αυτό παρατηρείται συχνά σε κοινωνικές δομές και θεσμούς. Εκείνος που υπήρξε αποδέκτης σκληρής μεταχείρισης μπορεί, μόλις αποκτήσει εξουσία, να αναπαράγει τις ίδιες συμπεριφορές απέναντι σε άλλους. Η ιστορία και η καθημερινή ζωή προσφέρουν αμέτρητα παραδείγματα αυτής της τάσης.

Γιατί η λογική συχνά δεν αρκεί

Το πιο παράδοξο στοιχείο είναι ότι οι άνθρωποι συνήθως δεν αντιλαμβάνονται αυτές τις συνδέσεις. Ένας γονιός που επαναλαμβάνει στα παιδιά του συμπεριφορές που τον πλήγωσαν όταν ήταν μικρός δύσκολα θα αναγνωρίσει τη βαθύτερη αιτία των πράξεών του. Αντίθετα, θα βρει λογικές εξηγήσεις και δικαιολογίες για τη συμπεριφορά του.

Το ίδιο συμβαίνει και σε πολλές άλλες περιπτώσεις. Άνθρωποι συνεχίζουν συνήθειες που γνωρίζουν ότι τους βλάπτουν, επαναλαμβάνουν λάθη που έχουν αναγνωρίσει ή ζητούν συγγνώμη χωρίς να αλλάζουν ουσιαστικά στάση. Το μυαλό συχνά χρησιμοποιείται όχι για να αποκαλύψει την αλήθεια αλλά για να δικαιολογήσει όσα υπαγορεύουν βαθύτερες ψυχικές δυνάμεις.

Η χειραγώγηση του ασυνειδήτου

Η δύναμη του ασυνειδήτου γίνεται εμφανής και στον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η προπαγάνδα, η διαφήμιση και κάθε μορφή μαζικής επιρροής. Οι μηχανισμοί αυτοί δεν απευθύνονται πρωτίστως στη λογική, αλλά στους φόβους, στις ανασφάλειες, στις επιθυμίες και στις προσδοκίες των ανθρώπων.

Γι’ αυτό και πολλές φορές υιοθετούμε πρότυπα, απόψεις ή συμπεριφορές χωρίς να κατανοούμε πλήρως τους λόγους. Η επιρροή ασκείται στο βαθύτερο ψυχικό επίπεδο, εκεί όπου διαμορφώνονται οι ανάγκες και οι επιθυμίες μας.

Η ψυχή ως αφετηρία κάθε αλλαγής

Αν όλα τα παραπάνω ισχύουν, τότε η αρχή των προβλημάτων αλλά και η αρχή των λύσεων βρίσκεται στην ψυχή του ανθρώπου. Το μυαλό αποτελεί πολύτιμο εργαλείο, αλλά η κατεύθυνσή του εξαρτάται από την ποιότητα του εσωτερικού μας κόσμου.

Όταν κυριαρχούν ο φόβος, η ανασφάλεια, ο θυμός, η ματαιοδοξία ή η απληστία, η σκέψη δυσκολεύεται να λειτουργήσει αντικειμενικά. Αντίθετα, η αυτοπεποίθηση, η εσωτερική δύναμη, η αισιοδοξία, η πίστη και η αίσθηση ευθύνης επιτρέπουν στον άνθρωπο να σκέφτεται καθαρότερα και να δρα με μεγαλύτερη ωριμότητα.

Η πραγματική πρόοδος δεν ξεκινά μόνο από τη γνώση ή την εξυπνάδα. Ξεκινά από τη βαθύτερη καλλιέργεια του ψυχικού κόσμου.

Επίλογος

Πολλά από τα προβλήματα που αντιμετωπίζει ο σύγχρονος άνθρωπος έχουν τις ρίζες τους σε ψυχικές διεργασίες που δεν είναι άμεσα ορατές. Οι επιλογές μας, οι σχέσεις μας, οι επιτυχίες και οι αποτυχίες μας επηρεάζονται σε μεγάλο βαθμό από βιώματα και συναισθήματα που συχνά παραμένουν ασυνείδητα.

Η αυτογνωσία, επομένως, δεν αποτελεί πολυτέλεια αλλά αναγκαιότητα. Όσο περισσότερο κατανοούμε τον εσωτερικό μας κόσμο, τόσο περισσότερο μπορούμε να απελευθερωθούμε από παλιά δεσμά και να γίνουμε πραγματικά κύριοι της ζωής μας.